Το ελληνικό «Νησί του Διαβόλου» με το σκοτεινό παρελθόν που έγινε καταφύγιο άγριας ζωής

Αφιέρωμα του BBC στη Γυάρο παρουσιάζει πώς εξελίχθηκε σε καταφύγιο για τις σπάνιες μεσογειακές φώκιες, αναδεικνύοντας παράλληλα τη βαριά ιστορική του κληρονομιά ως τόπου εξορίας πολιτικών κρατουμένων.

Το δημοσίευμα σημειώνει χαρακτηριστικά πως για μισό αιώνα, η Γυάρος ήταν αποκλεισμένη. Ήταν τόπος πολιτικής εξορίας, στρατιωτική φυλακή και πεδίο βολής του Πολεμικού Ναυτικού. Σήμερα, όμως, το ίδιο απομονωμένο νησί του Αιγαίου έχει μετατραπεί σε ένα από τα σημαντικότερα καταφύγια άγριας ζωής στη Μεσόγειο.

Καθώς το ταχύπλοο πλησιάζει τη Γυάρο, στον ορίζοντα εμφανίζεται μια έρημη φιγούρα μέσα στο μπλε του Αιγαίου. Σύντομα ξεχωρίζει το μεγάλο κτήριο από κόκκινα τούβλα – η παλιά φυλακή που χάρισε στο νησί το προσωνύμιο «Νησί του Διαβόλου».

Βρίσκεται μόλις μισή ώρα από τη Σύρο, όμως η Γυάρος μοιάζει να ανήκει σε έναν διαφορετικό κόσμο. Γύρω της βρίσκονται δημοφιλή κυκλαδίτικα νησιά, με λευκά σπίτια, τουρισμό και ζωή. Η ίδια όμως παρέμεινε σχεδόν ανέγγιχτη.

Ο λόγος ήταν το σκοτεινό παρελθόν της.

Από τόπος εξορίας σε νησί φάντασμα

Η Γυάρος χρησιμοποιήθηκε ήδη από την αρχαιότητα ως τόπος απομόνωσης, αλλά η πιο σκληρή περίοδος ξεκίνησε το 1948, όταν το ελληνικό κράτος απαλλοτρίωσε την περιουσία των τελευταίων κατοίκων και μετέτρεψε το νησί σε στρατόπεδο κράτησης.

Χιλιάδες πολιτικοί κρατούμενοι κυρίως κομμουνιστές, φοιτητές, συγγραφείς και καλλιτέχνες στάλθηκαν εκεί σε περιόδους πολιτικής καταστολής.

Κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου, κρατούμενοι ζούσαν σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες και εργάζονταν για την κατασκευή των κτιρίων της φυλακής. Αργότερα, στη δικτατορία των συνταγματαρχών (1967-1974), η Γυάρος έγινε ξανά τόπος φυλάκισης, καταναγκαστικής εργασίας και βασανιστηρίων.

Μετά την πτώση της χούντας, το Πολεμικό Ναυτικό χρησιμοποίησε το νησί ως πεδίο βολής μέχρι το 2002.

Παράδοξα, αυτή η ανθρώπινη απουσία ήταν που προστάτευσε τελικά τη φύση του.

Η φωτογραφία που αποκάλυψε το μυστικό

Όταν σταμάτησαν οι στρατιωτικές δραστηριότητες, ψαράδες άρχισαν να αναφέρουν την παρουσία μεσογειακής φώκιας γύρω από το νησί.

Η μεγάλη αποκάλυψη ήρθε στις αρχές της δεκαετίας του 2000, όταν ένας ερασιτέχνης ψαροντουφεκάς φωτογράφισε μια μητέρα με το μικρό της να ξεκουράζονται σε ανοιχτή παραλία.

Για τους επιστήμονες η εικόνα ήταν συγκλονιστική.

«Έμοιαζε με φωτογραφία από μια άλλη εποχή», δήλωσε ο βιολόγος Πάνος Δενδρινός, καθώς οι μεσογειακές φώκιες είχαν σχεδόν εξαφανιστεί από πολλές περιοχές.

Οι επιστημονικές αποστολές που ακολούθησαν εντόπισαν στη Γυάρο μια από τις μεγαλύτερες αποικίες μεσογειακής φώκιας στον κόσμο, με περίπου 70 ενήλικα ζώα.

Το πιο εντυπωσιακό ήταν η συμπεριφορά τους. Σε άλλα σημεία της Μεσογείου οι φώκιες κρύβονταν σε απομονωμένες σπηλιές λόγω ανθρώπινης παρουσίας. Στη Γυάρο όμως εμφανίζονταν ήρεμες, χρησιμοποιώντας ανοιχτές παραλίες για να μεγαλώσουν τα μικρά τους.

Ένα θαλάσσιο καταφύγιο

Η ανακάλυψη οδήγησε στην προστασία του νησιού και το 2019 η Γυάρος χαρακτηρίστηκε Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή.

Σήμερα ειδικές ομάδες επιτηρούν τα νερά γύρω από το νησί, ελέγχοντας παράνομη αλιεία και ανθρώπινες δραστηριότητες.

Η προστασία έχει ήδη φέρει αποτελέσματα. Έρευνες έχουν καταγράψει περισσότερα είδη ψαριών μέσα στην προστατευόμενη περιοχή, ενώ οι επιστήμονες έχουν παρατηρήσει φώκιες, δελφίνια, χελώνες και μεγάλα θαλάσσια είδη.

«Είναι ένα από τα τελευταία καταφύγια στη Γη όπου μπορείς να ακούσεις τη σιωπή και να δεις τον νυχτερινό ουρανό», λένε οι ερευνητές.

Το δεύτερο μυστικό της Γυάρου

Η Γυάρος δεν φιλοξενεί μόνο φώκιες. Στους απόκρημνους βράχους της ζει μία από τις μεγαλύτερες αποικίες μύχων της Μεσογείου, ενός σπάνιου θαλασσοπουλιού.

Η απομόνωση του νησιού επέτρεψε στα πουλιά να φωλιάσουν μακριά από ανθρώπινες παρεμβάσεις. Ωστόσο, απειλές όπως οι αρουραίοι και οι άγριοι χοίροι εξακολουθούν να αποτελούν κίνδυνο.

Ένα εύθραυστο μέλλον

Παρά την προστασία, οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι η ισορροπία παραμένει εύθραυστη.

Η παράνομη αλιεία, η κλιματική αλλαγή και η αυξανόμενη πίεση στη Μεσόγειο μπορούν να απειλήσουν το μοναδικό οικοσύστημα της Γυάρου.

Για τους ειδικούς, όμως, το νησί αποτελεί ένα παράδειγμα ελπίδας.

«Η Γυάρος είναι ένα νησί ελπίδας», λέει η θαλάσσια βιολόγος Μαρία Σαλομίδη. «Αλλά χρειαζόμαστε χίλιες Γυάρους σε όλη την Ελλάδα για να αλλάξει πραγματικά η εικόνα της θάλασσάς μας».

Πηγή: BBC