Η ΕΕ φτιάχνει τη δική της ICE; Σφοδρές αντιδράσεις για τη νέα μεταναστευτική πολιτική της

Σε πολιτική συμφωνία για τον νέο κανονισμό επιστροφών μεταναστών που δεν διαθέτουν δικαίωμα νόμιμης παραμονής στην ΕΕ κατέληξαν αργά χθες το βράδυ το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο της ΕΕ, ανοίγοντας τον δρόμο και για τη δημιουργία κόμβων επιστροφής σε χώρες εκτός της ΕΕ.

Ο Επίτροπος Μετανάστευσης, Μάγκνους Μπρούνερ, χαιρέτισε την επίτευξη της συμφωνίας, δηλώνοντας μέσω του «Χ», ότι «οι νέοι κανόνες επιστροφής σηματοδοτούν ένα σημαντικό βήμα στη μεταρρύθμιση του ευρωπαϊκού συστήματος διαχείρισης της μετανάστευσης, διότι με αυτούς τους κανόνες, έχουμε πλέον μεγαλύτερο έλεγχο ως προς το ποιος μπορεί να έρθει στην ΕΕ, ποιος μπορεί να παραμείνει και ποιος πρέπει να φύγει».

Η μεταρρύθμιση των κανόνων επιστροφής αποτελεί ένα από τα βασικά στοιχεία του νέου Συμφώνου της ΕΕ για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, το οποίο υιοθετήθηκε το 2024.

Παρόλο που το ποσοστό επιστροφής αυξήθηκε στο 28% το 2025 –το υψηλότερο ποσοστό επιστροφής τα τελευταία 10 χρόνια–, ο αριθμός των πραγματικών επιστροφών εξακολουθεί να είναι πολύ χαμηλός.

Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, o νέος κανονισμός θα δώσει στα κράτη μέλη τα απαραίτητα εργαλεία για πιο αποτελεσματικές επιστροφές, με ταχύτερες, απλούστερες και πιο αποτελεσματικές διαδικασίες και με πλήρη σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων. H Επιτροπή τονίζει ότι μαζί με τα κράτη μέλη, συνεχίζει να συνεργάζεται με τρίτες χώρες για την αύξηση επιστροφών, μέσω κινήτρων, όπως μέσα επανεισδοχής, χρηματοδοτικά εργαλεία, θεωρήσεις και εμπορική πολιτική στο πλαίσιο της μεταναστευτικής διπλωματίας της ΕΕ προς τρίτες χώρες.

Ειδικότερα, οι νέοι κοινοί κανόνες για τις επιστροφές περιλαμβάνουν τα εξής:

• Ένα νέο ευρωπαϊκό σύστημα, με κοινές διαδικασίες για την έκδοση αποφάσεων επιστροφής και αμοιβαία αναγνώριση. Εισάγεται η λεγόμενη «Ευρωπαϊκή Εντολή Επιστροφής» – (European Return Order – ERO) – ένα ενιαίο έγγραφο στο οποίο θα καταχωρίζονται τα βασικά στοιχεία κάθε απόφασης επιστροφής. Στόχος είναι η διευκόλυνση της ανταλλαγής πληροφοριών και η ταχύτερη αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων που έχουν εκδοθεί από άλλα κράτη μέλη. Η αμοιβαία αναγνώριση των αποφάσεων επιστροφής θα παραμείνει προαιρετική προς το παρόν και θα επανεκτιμηθεί τρία χρόνια μετά την έναρξη ισχύος του κανονισμού, όταν η Επιτροπή μπορεί να υποβάλει νομοθετική πρόταση για να καταστήσει την αμοιβαία αναγνώριση υποχρεωτική.
• Αυστηρότερους κανόνες για την αναγκαστική επιστροφή, η οποία καθίσταται υποχρεωτική όταν ένα παράνομα διαμένον άτομο αποτελεί κίνδυνο για την ασφάλεια, δεν συνεργάζεται, διαφεύγει σε άλλο κράτος μέλος ή δεν εγκαταλείπει οικειοθελώς την ΕΕ εντός της καθορισμένης προθεσμίας. Ταυτόχρονα, ο κανονισμός ενθαρρύνει την οικειοθελή επιστροφή μέσω ενισχυμένης βοήθειας για την επιστροφή και την επανένταξη.
• Αυστηρότερους κανόνες κατά της διαφυγής, συμπεριλαμβανομένης της δυνατότητας να απαιτείται από τους επιστρέφοντες να παρέχουν οικονομικές εγγυήσεις, να εμφανίζονται τακτικά ή να διαμένουν σε καθορισμένο μέρος.
• Για τα άτομα που αποτελούν κίνδυνο για την ασφάλεια, ο νέος κανονισμός προβλέπει αυστηρότερα μέτρα, ώστε να μπορούν να αναγνωρίζονται και να επιστρέφονται ταχύτερα. Για παράδειγμα, τα κράτη μέλη μπορούν να εκδώσουν απαγόρευση εισόδου που υπερβαίνει τη συνήθη μέγιστη περίοδο των δέκα ετών ή ακόμη και επ’ αόριστον απαγόρευση εισόδου για περιπτώσεις ασφαλείας, και μπορούν επίσης να επιβάλουν κράτηση έως και δύο χρόνια.

Κέντρα επιστροφής σε τρίτες χώρες

Ο κανονισμός εισάγει επίσης τη δυνατότητα δημιουργίας κόμβων επιστροφής σε τρίτες χώρες, όπου μπορούν να επιστρέφονται άτομα χωρίς νόμιμο δικαίωμα παραμονής στην ΕΕ. Για τον σκοπό αυτό, μπορούν να συναφθούν συμφωνίες ή ρυθμίσεις με τρίτη χώρα που σέβεται τα διεθνή πρότυπα και τις αρχές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, συμπεριλαμβανομένης της αρχής της μη επαναπροώθησης. Εισάγονται, επίσης, διασφαλίσεις για τον σεβασμό των θεμελιωδών και διεθνών προτύπων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, σε όλη τη διαδικασία επιστροφής.

Τα κέντρα επιστροφής σε τρίτες χώρες θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν είτε ως τελικός προορισμός είτε ως κέντρα μεταφοράς που διευκολύνουν την περαιτέρω επιστροφή στη χώρα προέλευσης ή σε άλλη τρίτη χώρα.

Επόμενα βήματα

Ο κανονισμός πρέπει να εγκριθεί επίσημα από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο. Θα αρχίσει να εφαρμόζεται αμέσως μετά την ημερομηνία έναρξης ισχύος, δηλαδή την επόμενη ημέρα από τη δημοσίευσή του στην Επίσημη Εφημερίδα. Ωστόσο, ορισμένες διατάξεις θα τεθούν σε ισχύ 12 μήνες αργότερα.

Ο κανονισμός αντικαθιστά την ισχύουσα οδηγία για τις επιστροφές, από το 2008.

Αντιδράσεις

Η δυνατότητα δημιουργίας κόμβων επιστροφής σε τρίτες χώρες συγκαταλέγεται μεταξύ των πλέον αμφιλεγόμενων στοιχείων της μεταρρύθμισης, καθώς οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων έχουν εκφράσει ανησυχίες για τις εγγυήσεις προστασίας των μεταναστών, παρόλο που η ΕΕ υποστηρίζει ότι το νέο πλαίσιο θα εφαρμόζεται με πλήρη σεβασμό του διεθνούς και ευρωπαϊκού δικαίου.

H Ομάδα των Πρασίνων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, χαρακτηρίζει τη συμφωνία «επαίσχυντη» καθώς, όπως λέει, παραβιάζει τα θεμελιώδη δικαιώματα των μεταναστών, ενώ με τη νομιμοποίηση των κόμβων επιστροφής εκτός της ΕΕ, δίνεται το πράσινο φως στην κράτηση ανηλίκων και στις ισόβιες απαγορεύσεις εισόδου χωρίς σοβαρούς νομικούς λόγους.

Η Σίλβια Κάρτα, υπεύθυνη συνηγορίας (advocacy officer) στην Πλατφόρμα Συνεργασίας για τους Μετανάστες Χωρίς Έγγραφα με έδρα τις Βρυξέλλες, δήλωσε ότι ο νόμος θα «εκθέσει εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους σε κίνδυνο και βία – από την κράτηση ανθρώπων σε κέντρα διοικητικής κράτησης μεταναστών για έως και 30 μήνες, μέχρι τον διαχωρισμό οικογενειών και την αποστολή ανθρώπων σε χώρες που δεν γνωρίζουν καν».

Και πρόσθεσε: «Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, βλέπουμε τη βία και τον φόβο που προκαλεί η σκληρή μεταναστευτική επιβολή της ICE. Η Ευρώπη θα έπρεπε να αντλεί διδάγματα από τις βλαβερές συνέπειες αυτού του μοντέλου, όχι να δημιουργεί τη δική της εκδοχή του».

Με πληροφορίες από ΑΠΕ-ΜΠΕ, Guardian.