Το Μουντιάλ του 2026 δεν θα μείνει στην ιστορία μόνο για τη διεύρυνση στις 48 ομάδες, τα 104 παιχνίδια ή τα οικονομικά μεγέθη που ξεπέρασαν κάθε προηγούμενο. Θα μείνει και ως η διοργάνωση που επανέφερε με ένταση τη συζήτηση γύρω από τα όρια του VAR και κυρίως γύρω από το ποιος πρέπει τελικά να αποφασίζει τι αποτελεί μέρος της ίδιας αγωνιστικής φάσης.
Δύο αποφάσεις, μέσα σε διάστημα λίγων ημερών, δίχασαν πρώην διαιτητές, προπονητές, αναλυτές και φιλάθλους. Η μία αφορούσε την ακύρωση γκολ της Αιγύπτου απέναντι στην Αργεντινή στη φάση των «16». Η δεύτερη την ακύρωση γκολ της Νορβηγίας απέναντι στην Αγγλία στα προημιτελικά.
Και στις δύο περιπτώσεις δεν αμφισβητήθηκε τόσο η ύπαρξη της παράβασης όσο το αν αυτή παρέμενε αρκετά συνδεδεμένη με το γκολ ώστε να αποτελέσει αντικείμενο παρέμβασης του VAR.
Το ερώτημα που πλέον κυριαρχεί δεν είναι αν το VAR λειτουργεί. Είναι μέχρι πού μπορεί να φτάσει.
Από στατιστικής πλευράς, η τεχνολογία έχει βελτιώσει σημαντικά την ακρίβεια των αποφάσεων. Μελέτη του 2021, η οποία ανέλυσε 2.195 επίσημους αγώνες σε 13 διαφορετικές χώρες, κατέγραψε ότι οι διαιτητές λάμβαναν σωστές αποφάσεις σε ποσοστό 92,1%. Μετά από παρέμβαση του VAR, το ποσοστό αυτό εκτοξευόταν στο 98,3%.
Οι αριθμοί αυτοί αποτελούν το ισχυρότερο επιχείρημα υπέρ της τεχνολογίας. Ωστόσο, όπως επισημαίνουν ερευνητές που ασχολούνται με τις ηθικές προεκτάσεις της τεχνητής νοημοσύνης στο ποδόσφαιρο, το VAR δεν παίρνει αποφάσεις.
Παρέχει εικόνες. Η ερμηνεία τους παραμένει ανθρώπινη.
Η επιλογή του πού ξεκινά η εξέταση μιας φάσης, ποιο σημείο θεωρείται καθοριστικό και ποια γεγονότα συνδέονται αιτιωδώς με ένα γκολ εξακολουθεί να αποτελεί αποκλειστικά έργο του διαιτητή.
Η πρώτη μεγάλη διαμάχη προέκυψε στον αγώνα της φάσης των «16» ανάμεσα στην Αργεντινή και την Αίγυπτο. Η Αίγυπτος προηγούνταν 1-0 όταν ο Μοστάφα Ζίκο σημείωσε δεύτερο γκολ στο 58ο λεπτό, διαμορφώνοντας προσωρινά το 2-0.
Το VAR όμως κάλεσε τον διαιτητή να εξετάσει μία ενέργεια που είχε προηγηθεί περίπου 17 δευτερόλεπτα πριν και περισσότερο από 80 μέτρα μακριά από την εστία όπου σημειώθηκε το γκολ.
Ο Μαρουάν Ατία είχε πατήσει το πόδι του Λισάντρο Μαρτίνες στη μεσαία γραμμή. Μετά την εξέταση της φάσης, το γκολ ακυρώθηκε.
Η απόφαση αποδείχθηκε καθοριστική, καθώς η Αργεντινή επέστρεψε από το 0-2 και επικράτησε τελικά με 3-2, εξασφαλίζοντας την πρόκριση.
Η FIFA ξεκαθαρίζει ότι στην επιθετική ανάπτυξη δεν υπάρχει προκαθορισμένο χρονικό ή χωρικό όριο για την εξέταση μιας φάσης. Δηλαδή δεν προβλέπεται συγκεκριμένος αριθμός δευτερολέπτων ή μέτρων πέρα από τον οποίο η προηγούμενη παράβαση θεωρείται αυτόματα άσχετη.
Εκεί ακριβώς γεννήθηκε η διαφωνία.
Ο πρώην διεθνής διαιτητής Κρις Φόι υποστήριξε ότι η επίθεση αποτελούσε μία συνεχόμενη αγωνιστική φάση, αφού η μπάλα κινούνταν διαρκώς προς την αντίπαλη εστία.
Αντίθετα, ο επίσης πρώην κορυφαίος διαιτητής Μαρκ Κλάτενμπεργκ εκτίμησε ότι τόσο ο χρόνος όσο και η απόσταση που μεσολάβησαν αρκούσαν ώστε να θεωρηθεί ότι είχε ξεκινήσει νέα φάση παιχνιδιού.
Στο ίδιο παιχνίδι υπήρξε ακόμη μία έντονη διαμαρτυρία της Αιγύπτου για πιθανό πέναλτι στον Μοχάμεντ Σαλάχ ύστερα από επαφή με τον Χουλιάν Άλβαρες στα τελευταία λεπτά. Η φάση δεν οδηγήθηκε καν σε on-field review, καθώς σύμφωνα με την εξήγηση της FIFA υπήρξε πρώτα καθαρή επαφή του αμυνόμενου με την μπάλα και στη συνέχεια φυσιολογική σύγκρουση.
Ακόμη μεγαλύτερη συζήτηση προκάλεσε το προημιτελικό ανάμεσα στη Νορβηγία και την Αγγλία.
Ο Τόρμπιερν Χέγκεμ σκόραρε στο 55ο λεπτό έπειτα από εκτέλεση κόρνερ και φαινόταν να δίνει προβάδισμα στη Νορβηγία. Το VAR όμως εντόπισε ότι πριν ακόμη εκτελεστεί το κόρνερ, ο Έρλινγκ Χάαλαντ είχε σπρώξει με τα δύο χέρια τον Έλιοτ Άντερσον μέσα στην περιοχή.
Η παράβαση συνέβη προτού η μπάλα τεθεί σε παιχνίδι.
Παρά ταύτα, οι διαιτητές έκριναν ότι επηρέασε άμεσα τη συνέχεια της φάσης, καθώς ο Χάαλαντ παρέμεινε ενεργός στη διεκδίκηση της μπάλας μετά την εκτέλεση, η οποία έφτασε στον Πάτρικ Μπεργκ, το σουτ του απέκρουσε ο Τζόρνταν Πίκφορντ και στην επαναφορά σκόραρε ο Χέγκεμ.
Το γκολ ακυρώθηκε, το κόρνερ εκτελέστηκε εκ νέου και η Αγγλία επικράτησε τελικά με 2-1 στην παράταση.
Η συγκεκριμένη περίπτωση βασίστηκε σε ειδική διευκρίνιση της FIFA για το Παγκόσμιο Κύπελλο, σύμφωνα με την οποία μία επιθετική παράβαση πριν από επανέναρξη του παιχνιδιού μπορεί να εξεταστεί εφόσον έχει άμεση αιτιώδη σχέση με το γκολ που ακολουθεί.
Ακόμη κι έτσι, πολλοί αναρωτήθηκαν γιατί δεν εξετάστηκε ολόκληρη η μονομαχία ανάμεσα στον Άντερσον και τον Χάαλαντ, αλλά μόνο η τελική κίνηση του Νορβηγού επιθετικού. Η λεπτομέρεια αυτή, σύμφωνα με τους ερευνητές, αναδεικνύει το βασικό πρόβλημα του VAR. Η κάμερα δείχνει μόνο ό,τι επιλέγει να εξετάσει ο διαιτητής.
Οι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα του VAR δεν είναι η ποιότητα των εικόνων ούτε η ακρίβεια των καμερών. Είναι ο καθορισμός του ίδιου του περιστατικού.
Δηλαδή ποιο ακριβώς γεγονός εξετάζεται. Αν η ανάλυση ξεκινήσει πολύ αργά, ενδέχεται να απομονώσει μία ενέργεια από το ευρύτερο αγωνιστικό πλαίσιο που την προκάλεσε. Αν αντίθετα ξεκινήσει πολύ νωρίς, μπορεί να συμπεριλάβει γεγονότα που δεν σχετίζονται πλέον ουσιαστικά με την τελική φάση. Η επιλογή γωνίας λήψης, διάρκειας προβολής, ταχύτητας επανάληψης και αλληλουχίας των εικόνων επηρεάζει αναπόφευκτα την αντίληψη του διαιτητή.
Μάλιστα, έρευνα σε 88 διαιτητές κορυφαίου επιπέδου από πέντε χώρες κατέδειξε ότι οι επαναλήψεις σε αργή κίνηση οδηγούν συχνότερα στην επιβολή αυστηρότερων ποινών σε σχέση με την προβολή της ίδιας φάσης σε πραγματική ταχύτητα.
Οι ερευνητές προτείνουν τρεις βασικές αλλαγές στη διαδικασία. Πρώτον, η αρχική απόφαση του διαιτητή μέσα στο γήπεδο πρέπει να αποτελεί πάντα το σημείο αναφοράς για το τι ακριβώς εξετάζεται.
Δεύτερον, κάθε επανάληψη πρέπει να αξιολογείται αποκλειστικά σε σχέση με εκείνη την αρχική απόφαση και όχι να μετατρέπεται σε μία γενική αναζήτηση πιθανών παραβάσεων.
Τρίτον, η τελική κρίση πρέπει να παραμένει στον διαιτητή, ο οποίος οφείλει να αξιολογεί την ένταση των επαφών σε φυσιολογική ταχύτητα και να χρησιμοποιεί την αργή κίνηση μόνο για να επιβεβαιώνει ότι υπήρξε ή όχι επαφή.
Παράλληλα προτείνεται η FIFA να δημοσιεύει μετά από κάθε σημαντική παρέμβαση του VAR αναλυτική επεξήγηση, στην οποία να αναφέρεται από ποιο ακριβώς χρονικό σημείο ξεκίνησε η εξέταση, ποια ήταν η λογική σύνδεση της προηγούμενης παράβασης με το τελικό αποτέλεσμα της φάσης και γιατί κρίθηκε ότι δεν είχε υπάρξει επανεκκίνηση του παιχνιδιού.
Το συμπέρασμα που προκύπτει από το Μουντιάλ του 2026 είναι ότι η τεχνολογία έχει μειώσει θεαματικά τα λάθη, δεν μπορεί όμως να εξαλείψει την ανάγκη της ανθρώπινης κρίσης. Το VAR προσφέρει τις εικόνες και τα δεδομένα. Ο διαιτητής εξακολουθεί να είναι εκείνος που αποφασίζει ποια ιστορία αφηγούνται αυτές οι εικόνες και πού ακριβώς αρχίζει η φάση που καλείται να κρίνει.