Η ζωή και η μουσική του τεράστιου Βιβάλντι στις αίθουσες

Βασισμένη στη ζωή και το έργο του Antonio Vivaldi, αλλά και την ζωή της Cecilia, μιας εξαιρετικής βιολίστριας μαθήτριάς του, η ταινία «Primavera» του Damiano Michieletto, από τις μεγαλύτερες ιταλικές παραγωγές της χρονιάς, προβάλλεται αυτές τις μέρες στις αίθουσες, γοητεύοντας τόσο με την ιστορία της, όσο και με τη μουσική της τους θεατές.  

Η ταινία αποτελεί το ντεμπούτο  του, πολυβραβευμένου στον χώρο της όπερας, σκηνοθέτη Damiano Michieletto που για την δημιουργία της συνεργάστηκε με κορυφαίους  επαγγελματίες σε κάθε τομέα, ενώ έδωσε ιδιαίτερη προσοχή στην μουσική η οποία μάλιστα εκτελείται ζωντανά κατά την διάρκεια των γυρισμάτων.

Σκηνή από την ταινία με τους Tecla Insolia ως Cecilia και Michele Riondino ως Antonio Vivaldi © Kimberley Ross

Η ιστορία της ταινίας διαδραματίζεται στις αρχές του 18ου αιώνα στη Βενετία. Η Cecilia, μια ορφανή 20χρονη εξαιρετική βιολίστρια έχει περάσει σχεδόν όλη της τη ζωή στο Ospedale della Pietà, το μεγαλύτερο ορφανοτροφείο της Βενετίας, όπου τα πιο ταλαντούχα από τα κορίτσια μυούνται στη μελέτη της μουσικής και διαθέτει μία από τις πιο φημισμένες ορχήστρες στον κόσμο. Η τέχνη ανοίγει το μυαλό της, όχι όμως και τις πόρτες του ορφανοτροφείου: μόνο εκεί μπορεί να παίξει μουσική, πίσω από ένα παραπέτασμα, για τους πλούσιους ευεργέτες του ιδρύματος. Μέχρι που ένας ξαφνικός ανοιξιάτικος αέρας αναστατώνει τη ζωή της και όλα αλλάζουν με την άφιξη του νέου δασκάλου βιολιού. Το όνομά του είναι Antonio Vivaldi.

Εκείνος κυνηγούσε την αιωνιότητα. Εκείνη να μην είναι αόρατη.

Όπως γράφει ο σκηνοθέτης: «Κάνοντας το Primavera, την πρώτη μεγά­λου μήκους ταινία μου, μου έγινε αμέσως σαφές ότι ο εκφραστικός μου κόσμος είναι αδιαχώριστος από τη μουσική, η αφηγηματική και συναισθηματική δύναμη της οποίας τροφοδοτεί τη δουλειά μου στη σκηνοθεσία όπερας εδώ και 20 χρόνια. Από αυτή την άποψη, το «Stabat Mater», το μυθιστόρημα του Tiziano Scarpa στο οποίο βασίζεται η ταινία, συ­μπεριλαμβάνει πολλά θέματα που αγαπώ, όμως δύο πάνω απ’ όλα: τη μου­σική ως γενεσιουργό και ανατρεπτική δύναμη της ύπαρξης· και τη Βενετία, τη θετή μου πατρίδα, της οποίας η μοναδική ιστορία είναι κεντρική για την αφήγηση και λειτουργεί ως μέσο συναισθηματικής έκφρασης για τους πρωταγωνιστές.

Το Primavera αφηγείται την ανοιξιάτι­κη συνάντηση και το ξύπνημα δύο ψυ­χών ύστερα από έναν μακρύ χειμώνα: της νεαρής και ταλαντούχας βιολίστρι­ας Cecilia, μιας ορφανής που αναζητά τη δική της ταυτότητα, και του Antonio Vivaldi, ενός άντρα παρασυρμένου από δημιουργική μανία, αλλά ταυτόχρονα αποδυναμωμένου από τη διαρκή ανάγκη να αναγνωριστεί το ταλέντο του. Η Cecilia είναι μια νέα που δεν γνωρίζει τίποτα για το παρελθόν της, ούτε καν ποια τη γέννησε, όμως κρατά την ελπίδα ότι κάποια μέρα αυτή η γυναίκα —στην οποία γράφει σπα­ρακτικά γράμματα— θα εμφανιστεί για να την πάρει πίσω. Αυτός ο πόνος τη διαλύει και την εμποδίζει να φανταστεί οποιοδήποτε μέλλον για τον εαυτό της. Όμως μέσα της, όπως και στις νεαρές συντρόφους της, κρύβονται πάθη και επιθυμίες, καταπιεσμένες και έτοιμες να εκραγούν, μαζί με μια έντονη περιέργεια για έναν άγνωστο σε αυτές κόσμο, τον οποίο μόνο αμυδρά διακρίνουν πίσω από το παραπέτασμα της εκκλησίας, όπου παίζουν για τους Βενετσιάνους πατρικίους. Όταν ο Antonio Vivaldi έρχεται εκεί ως δάσκαλος βιολιού και μαέστρος, είναι ένας μοναχικός άνθρωπος, εξα­ντλημένος από την ασθένεια, ένας μου­σικός που αναζητά αναγνώριση. Μέσα του κρύβει μια άγρια, σαρωτική φαντασία που τον οδηγεί να γράψει μουσική συναι­σθηματική, όπως δεν έχει ακουστεί ποτέ: ανήσυχη και μελαγχολική, φρενήρη και συγκινητική. Πολύ σύντομα τα χρώματα του Vivaldi «μολύνουν» τις νεαρές και αποκαλύπτουν το εξαιρετικό ταλέντο της Cecilia. Την απελευθερώνουν από τον πόνο ενός παρελθόντος που δεν θα μάθει ποτέ και της δείχνουν έναν δρόμο προς έναν ορίζοντα πέρα από τη μουσι­κή, πέρα από το βιολί της. Η μουσική δημιουργεί, δίνει μορφή στη φαντασία, φέρνει φήμη — αυτό είναι που κυνηγά ο Vivaldi — όμως για την Cecilia δεν αρκεί. Δεν της αρκεί να φαντάζεται τον κόσμο μέσα από τη μουσική. Επιλέγει να αναζητήσει την ελευθερία πέρα από τους τοίχους που τη χωρίζουν από τον κόσμο».

Ο σκηνοθέτης Damiano Michieletto και η “Cecilia” Tecla Insolia στα γυρίσματα ©Kimberley Ross

Ο γεννημένος στη Βενετία το 1975, Damiano Michieletto, αναγνωρίζεται ως ένας από τους πιο οραματικούς και ριζοσπαστικούς σκηνοθέτες όπερας στην Ιταλία και διεθνώς. Έχει σκηνοθετήσει πολυάριθμες παραγωγές για τα μεγαλύτερα ιταλικά και διεθνή λυρικά θέατρα: από τη La Scala στο Μιλάνο έως το Royal Opera House στο Λονδίνο, από τη La Fenice στη Βενετία έως τη Staatsoper στο Βερολίνο και την Όπερα του Παρισιού. Οι παραγωγές του έχουν τιμηθεί με σημαντικές διακρίσεις, όπως το Laurence Olivier Award, το Irish Times Theatre Award, το ρωσικό Casta Diva Award, το βραβείο Franco Abbiati της Εθνικής Ένωσης Μουσικών Κριτικών της Ιταλίας, το Österreichischer Musiktheaterpreis, το βραβείο Reumert και το Melbourne Green Room Award.

Είναι καλλιτεχνικός διευθυντής της έκδοσης 2025 του Caracalla Festival, όπου σκηνοθέτησε το West Side Story. Ενώ ήταν ο καλλιτεχνικός διευθυντής στην τελετή έναρξης των Χειμερινών Ολυμπιακών Αγώνων Milano Cortina 2026 που έλαβαν χώρα στην Ιταλία τον Φεβρουάριο. 

© Andrea Pirrello

Ο Antonio Vivaldi, μαζί με τους συγχρό­νους του Bach και Handel, είναι ένας από τους πιο αντιπροσωπευτικούς και παραγω­γικούς συνθέτες του Μπαρόκ. Ωστόσο, η φήμη του —που έφτασε το απόγειο της στο πρώτο μισό του 18ου αιώνα— δεν στά­θηκε αρκετή για να αποτρέψει το έργο του από το να περάσει σχεδόν δύο αιώνες στη λήθη, μέχρι που η τυχαία ανακάλυψη μεγά­λου αριθμού χειρογράφων του στις αρχές του 20ού αιώνα αναζωπύρωσε το ενδιαφέ­ρον για αυτόν τον ξεχωριστό συνθέτη.

Ο Vivaldi γεννήθηκε στη Βενετία στις 4 Μαρτίου 1678, το πρώτο από δέκα παιδιά και το μόνο που ο πατέρας του —βιολιστής στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου— ενθάρ­ρυνε να σπουδάσει μουσική και να ακο­λουθήσει καριέρα στην εκκλησιαστική μου­σική. Το 1703 ήταν καθοριστική χρονιά για τον ταλαντούχο νεαρό βιολιστή: σε ηλικία 25 ετών διορίστηκε ιερέας —του αποδό­θηκε το παρατσούκλι «ο κόκκινος ιερέας» λόγω του χρώματος των μαλλιών του— και εξέδωσε το πρώτο του έργο, τις Δώδεκα Σονάτες Τρίο, Op. 1, που περιλάμβαναν τη διάσημη Follia. Την ίδια χρονιά διορίστηκε στο Ospedale della Pietà στη Βενετία, ένα ίδρυμα που προσέφερε στέγη σε εγκατα­λελειμμένα παιδιά. Τα πιο ταλαντούχα έκαναν μαθήματα μουσικής και γίνονταν μέλη της ορχήστρας και της χορωδίας της Pietà. Επρόκειτο για μια μεγάλη ορ­χήστρα, αποτελούμενη αποκλειστικά από γυναίκες και κορίτσια, όλες ορφανές που ζούσαν στο ίδρυμα και έπαιζαν μουσική πίσω από ένα παραπέτασμα ή με τα πρό­σωπά τους καλυμμένα με μάσκες, αόρα­τες για τον κόσμο. Τα πρόσωπά τους μπο­ρεί να ήταν αόρατα, όμως η φήμη τους συγκέντρωνε στη Βενετία ηγεμόνες και διανοούμενους από όλη την Ευρώπη, για να παρακολουθήσουν τις συναυλίες της πιο ταλαντούχας ορχήστρας στον κόσμο.

Το Ospedale della Pietà, που διοικούνταν από ένα συμβούλιο διευθυντών, συγκέ­ντρωνε πόρους μέσω των συναυλιών της ορχήστρας του, η οποία έπρεπε να αντα­γωνιστεί και τις ορχήστρες τριών ακόμη βενετσιάνικων ιδρυμάτων: των Derelitti, των Incurabili και των Mendicanti, που επί­σης διέθεταν ορχήστρες αποτελούμενες αποκλειστικά από ορφανά. Με τα χρόνια, ο Vivaldi δεν περιορίστηκε στη διδασκα­λία, αλλά εργάστηκε συστηματικά ώστε οι μαθήτριές του να έχουν όργανα αντά­ξια του ταλέντου τους και της μουσικής που συνέθετε γι’ αυτές.

Αν η ορχήστρα της Pietà μπορεί να θεω­ρηθεί η σημαντικότερη του 18ου αιώνα, ορισμένες από τις μουσικούς της υπήρξαν οι κορυφαίες της εποχής τους. Αυτές οι εξαιρετικά προικισμένες μουσικοί ώθησαν τον δάσκαλό τους να εξερευνήσει νέους δρόμους στη σύνθεση και ο Vivaldi, από την πλευρά του, οδήγησε την ορχήστρα του σε μια μουσική που δεν έμοιαζε με τίποτα απ’ όσα είχαν ακούσει μέχρι τότε οι ακροατές. Προικισμένος με σπάνιο ταλέντο, εντυπωσίαζε το κοινό με πρω­τότυπα μουσικά θέματα που κλόνιζαν τις παραδοσιακές αντιλήψεις περί αρμονίας. Οι συνθέσεις του δοκίμαζαν διαρκώς τα όρια της ρυθμικής δομής και η φαντασία του ξεσπούσε σε τολμηρά allegri που ακο­λουθούνταν από συγκινητικά adagi τερά­στιας εκφραστικής έντασης. Ανήσυχο και πολυδιάστατο πνεύμα, ο Vivaldi δεν άργησε να στραφεί και στη σύνθεση όπερας, κάνοντας το ντεμπούτο του στο Teatro Sant’Angelo της Βενετίας, όπου από το 1713 ήταν και ιμπρεσάριος. Ένας ιερέας sui generis, που έπασχε από μια νόσο παρόμοια με βρογχικό άσθμα, η οποία τον εμπόδιζε σε όλη του τη ζωή να τελεί τη Θεία Λειτουργία και του στεκόταν μεγάλο εμπόδιο. Ως βιολονίστας, συνθέτης και δάσκαλος μουσικής στην Pietà, συγγραφέας όπερας και θεατρικός ιμπρεσάριος, ο Vivaldi τη δεκαετία του 1720 ήταν ένας εξαιρετικά περιζήτητος μουσικός που συνέθετε εκκλησιαστική και κοσμική μουσική με φρενήρη ρυθμό. Η μεγάλη του πρωτοτυπία χαρακτήριζε και τους τίτλους των μουσικών συλλογών του. Το 1711, η έκδοση του L’estro armonico του χάρισε εντυπωσιακή επιτυχία, σε τέτοιο βαθμό ώστε ακόμη και ο Bach μετέγραψε τη μουσική του για πληκτροφόρα όργανα. Όμως η καθιέρωσή του ήρθε το 1725, όταν ο Ολλανδός εκδότης Michel-Charles Le Cène δημοσίευσε το Il cimento dell’armonia e dell’inventione, που περιλάμβανε τις Τέσσερις Εποχές. Η μουσική του Vivaldi, γεμάτη εκθαμβωτικά χρώματα και τολμηρές αρμονίες, έγινε εξαιρετικά της μόδας και τον καθιέρωσε σε όλη την Ευρώπη ως τον συνθέτη που άξιζε να μιμηθούν. Μετά το 1730, όμως, τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν γρήγορα, με την εμφάνιση νέων μουσικών προτιμήσεων. Τα θέατρα των μεγάλων πόλεων άρχισαν να κλείνουν τις πόρτες τους στον Vivaldi και εκείνος δυσκολευόταν ολοένα και περισσότερο να ανεβάσει τα έργα του και να εξασφαλίσει αναθέσεις για νέα μουσική.

Η δημιουργική του ιδιοφυΐα δεν μειώθηκε ποτέ και, ακόμη και προς το τέλος της ζωής του, ο Vivaldi ήταν ικανός να συνθέτει κοντσέρτα σπαρακτικής ομορφιάς. Παρ’ όλα αυτά, η οικονομική του κατάσταση έγινε απελπιστική και το 1740 αναγκάστηκε να πάρει μια δραστική απόφαση. Σε ηλικία 62 ετών, πνιγμένος στα χρέη και αφού προσπάθησε να πουλήσει κάποια κοντσέρτα στους επιτρόπους της Pietà, εγκατέλειψε τη Βενετία. Ξεκίνησε ένα μακρύ ταξίδι που τον οδήγησε στη Βιέννη, όπου σκόπευε να προσφέρει τις υπηρεσίες του στον Κάρολο ΣΤ΄ των Αψβούργων, μεγάλο λάτρη της μουσικής, τον οποίο είχε γνωρίσει χρόνια νωρίτερα στην Τεργέστη και ο οποίος είχε θαυμάσει ιδιαίτερα τις συνθέσεις του. Τα αρχεία της αυλής καταγράφουν με σκληρή ακρίβεια τις πολλαπλές προσπάθειες του Vivaldi να γίνει δεκτός από τον αυτοκράτορα, ο οποίος πέθανε ξαφνικά από δηλητηρίαση από μανιτάρια χωρίς ποτέ να συναντήσει τον συνθέτη. Τον θάνατο του Καρόλου ΣΤ΄ ακολούθησε ένας χρόνος πένθους σε όλη την αυτοκρατορία και, ως συνέπεια, το κλείσιμο των θεάτρων. Για τον Vivaldi, αυτό ήταν το τέλος. Ανίκανος να ανεβάσει οποιοδήποτε έργο του, δεν είχε άλλη επιλογή από το να ξοδέψει τις τελευταίες του οικονομίες. Τελικά αρρώστησε και πέθανε μέσα στη φτώχεια και τη μοναξιά το 1741. Ενταφιάστηκε σε έναν απλό τάφο, μακριά από την πατρίδα του. Τα χειρόγραφά του, που είχε αφήσει στη Βενετία —μια συλλογή εκατοντάδων υπογεγραμμένων παρτιτούρων— πέρασαν από χέρι σε χέρι και χάθηκαν για σχεδόν δύο αιώνες. Ανακαλύφθηκαν τυχαία στις αρχές του 20ού αιώνα. Εκείνη η στιγμή σηματοδότησε την αρχή της πραγματικής «ανακάλυψης» του Antonio Vivaldi και της μουσικής του ιστορίας. Μαζί με τον συνθέτη, αναδύθηκαν ξανά, έστω και εν μέρει, και οι ιστορίες της Anna Maria, της Chiara, της Michielina, της Agata και όλων των άλλων γυναι­κών μουσικών και συνθετριών της Pietà. Αυτές οι γυναίκες και τα κορίτσια συγκα­ταλέγονταν ανάμεσα στους σπουδαιότε­ρους μουσικούς της εποχής τους.

Ιδρυμένο το 1346, το Ospedale della Pietà συνέχισε για αιώνες να φιλοξενεί ορφανά. Σήμερα εξακολουθεί να λει­τουργεί ως έδρα του Istituto Provinciale per l’Infanzia Santa Maria della Pietà di Venezia (Επαρχιακό Ινστιτούτο για την Παιδική Προστασία Santa Maria della Pietà της Βενετίας).

«Primavera» του Damiano Michieletto

Στους κινηματογράφους

Σκηνοθεσία Damiano Michieletto | Ιστορία Ludovica Rampoldi, Damiano Michieletto | Σενάριο Ludovica Rampoldi (βασισμένο στο μυθιστόρημα «Stabat Mater» του Tiziano Scarpa, εκδ. Einaudi) | Διεύθυνση Φωτογραφίας Daria D’antonio, ccs – AFC | Μοντάζ Walter Fasano, AMC | Μουσική Fabio Massimo Capogrosso | Σκηνογραφία Gaspare De Pascali | Κοστούμια Maria Rita Barbera, Gaia Calderone | Ήχος Gianluca Scarlata | Σχεδιασμός Ήχου Davide Favargiotti | Μακιγιάζ Vincenzo Mastrantonio | Κομμώσεις Marta Iacoponi | Παραγωγοί Nicola Giuliano, Francesca Cima | Συμπαραγωγοί Carlotta Calori, Viola Prestieri, Marc Missonnier | Παραγωγή Warner Bros. Entertainment Italia Indigo Film | Ιταλο-γαλλική συμπαραγωγή με Moana Films, σε συνεργασία με Paradise City Sales
Diaphana Distribution | με τη συμμετοχή των Paradise City Sales Diaphana Distribution | 110’ | 2025 | Ιταλικά, Γαλλικά

Παίζουν: Tecla Insolia, Michele Riondino, Andrea Pennacchi, Fabrizia Sacchi, Hildegard De Stefano, Cosima Centurioni, Federica Girardello, Rebecca Antonaci, Chiara Sacco, Miko Jarry | Με τη συμμετοχή των Valentina Bellè και Stefano Accorsi 

cover photo: ©Kimberley Ross