Όταν ο Γιώργος Λάνθιμος φωτογραφίζει τον κόσμο (του)

Στην απολαυστική παρουσίαση φωτογραφιών ενός σπουδαίου οραματιστή, στη Στέγη, που θα διαρκέσει από τις 7 Μαρτίου έως τις 17 Μαΐου 2026, συμβαίνει ακριβώς αυτό: ένας σκηνοθέτης που έμαθε να αφηγείται ιστορίες με 24 καρέ το δευτερόλεπτο αποφασίζει να σταματήσει τον χρόνο στο ένα. Και να βουτήξει συχνά στο ασπρόμαυρο φως, επιλέγοντας συνειδητά να απομακρύνεται όποτε του κάνει κέφι από (άλλους) χρωματισμούς που αλλοιώνουν εντυπωσιακά την πραγματικότητα.

Η φωτογραφία, όπως είπε ο ίδιος στην παρουσίαση της έκθεσης που συντόνισε η διευθύντρια Πολιτισμού του Ιδρύματος Ωνάση, Αφροδίτη Παναγιωτάκου, και παρευρέθηκε επίσης και ο επιμελητής της έκθεσης Μάικλ Μακ, δεν ήταν εξαρχής ο προορισμός. Ήταν σχεδόν μια τεχνική υποχρέωση. Και διευκρίνισε: «Τεχνικά πρέπει πρώτα να μπεις και να μάθεις φωτογραφία. Δεν ήξερα από την αρχή ότι θα με ενδιέφερε τόσο πολύ αυτή καθεαυτή. Δηλαδή άρχισα κι εγώ βάζοντας αυτό το πράγμα στο μυαλό μου, ότι τεχνικά έπρεπε να το μάθω για να προχωρήσω σε αυτό που με ενδιέφερε περισσότερο, που ήταν ο κινηματογράφος. Και σιγά σιγά, μέσα από τη διαδικασία του κινηματογράφου, όπου ούτως ή άλλως έπρεπε να χρησιμοποιώ τη φωτογραφία, αλλά και επειδή μου έδινε μια άλλη διέξοδο κατά τη διάρκεια της δημιουργίας των ταινιών, άρχισα να την αγαπώ όλο και περισσότερο. Μπορείς να είσαι μόνος σου με μια κάμερα στο χέρι και να περπατάς χωρίς να χρειάζεται να έχεις κάτι συγκεκριμένο στο μυαλό σου. Να μην έχεις στο πίσω μέρος του μυαλού σου ότι πρέπει οπωσδήποτε να κάνεις κάτι με αυτό. Υπάρχει μια ελευθερία. Μια φωτογραφία μπορεί να έχει μια αξία. Μετά, πολλές μαζί μπορεί να έχουν μια άλλη αξία και μια άλλη σημασία. Δεν υπάρχει αυτό το απόλυτο σχήμα που έχει ο κινηματογράφος και η δομή που πρέπει να μείνει έτσι για πάντα από τη στιγμή που τελειώνεις ένα κινηματογραφικό έργο. Μου αρέσουν πάρα πολύ οι φωτογραφικές μηχανές. Μου αρέσει ο σκοτεινός θάλαμος, να εμφανίζω φιλμ, να τυπώνω φωτογραφίες. Μου αρέσει ότι δημιουργείς κάτι και υπάρχει η αμεσότητα αυτού που δημιουργείς. Δηλαδή μπορείς να πας μια βόλτα, να τραβήξεις ένα ρολό φιλμ, να γυρίσεις σπίτι σου και να τυπώσεις δύο φωτογραφίες και να τις κρατήσεις στο χέρι σου και να τις κοιτάξεις. Υπάρχει μια πολύ άμεση ικανοποίηση. Ή  απογοήτευση, όταν δεν πάει καλά. Αλλά η ικανοποίηση είναι πολύ μεγάλη και άμεση σε σχέση με άλλα πράγματα».

Στην έκθεση Photographs παρουσιάζονται 182 εικόνες από τα τελευταία χρόνια. Κάποιες γεννήθηκαν στο περιθώριο των γυρισμάτων του Poor Things, άλλες στις σκιές της ταινίας Kinds of Kindness και του Bugonia, σε πόλεις όπως η Νέα Ορλεάνη και η Ατλάντα ή σε στούντιο της Βουδαπέστης, όπου ολόκληρες πόλεις είχαν στηθεί από την αρχή για τις ανάγκες μιας ιστορίας. Το φλερτ υπάρχει από παλιά (ας θυμηθούμε την Εμα Στόουν στον Πειραιά για το W). Εδώ όμως κυκλοφορεί κάτι εντελώς προσωπικό.

Σε μια τέταρτη ενότητα. Φωτογραφίες τραβηγμένες παρορμητικά, αυθόρμητα, σχεδόν γαλήνια. «Όποτε είμαι στην Ελλάδα και τραβάω φωτογραφίες, έχω μόνο ασπρόμαυρο φιλμ στην κάμερα», λέει ο Λάνθιμος. Όχι για να κρύψει την ασχήμια, όπως θα μπορούσε κανείς να υποθέσει,  αλλά για να αποφύγει την ευκολία της ομορφιάς. Τα ελληνικά χρώματα, λέει, έχουν συχνά κάτι από καρτ ποστάλ. Η θάλασσα, το φως, τα νησιά μπορούν πολύ εύκολα να γίνουν διακόσμηση. Το ασπρόμαυρο έχει αυτή τη μεταμόρφωση του ρεαλιστικού σε κάτι άλλο. Το ασπρόμαυρο αφαιρεί αυτή την ευκολία και αφήνει το βλέμμα να σταθεί αλλού.  Στους ανθρώπους, στα ζώα, στα κτίρια, στα τοπία. Γιατί για τον Λάνθιμο δεν υπάρχει πραγματικά προτίμηση ανάμεσα σε αυτά. Ένα πρόσωπο, ένα σκυλί, ένα άδειο κτίριο κουβαλούν την ίδια πιθανότητα ιστορίας. Το ενδιαφέρον δεν είναι μόνο αυτό που δείχνει η εικόνα, αλλά και αυτό που θα σκεφτεί κάποιος άλλος όταν τη δει. Κάπως έτσι, η φωτογραφία αποφεύγει τη δήλωση και αγκαλιάζει την απορία.

Και αν τον ρωτήσεις ποιο είναι τελικά το πιο αγαπημένο του θέμα, θα απαντήσει ως εξής: «Θα πω το προφανές. Αν υπήρχε ένα συγκεκριμένο πράγμα που να είναι το αγαπημένο μου, δεν θα είχα την ανάγκη να παρουσιάσω όλα αυτά τα διαφορετικά πράγματα ή να φωτογραφίζω τόσα διαφορετικά θέματα. Νομίζω ότι κάθε τι έχει το ενδιαφέρον του, τη δική του πολυπλοκότητα. Ακόμα και ένα τοπίο ή ένα κτίριο έχει μια ιστορία, Ένα πρόσωπο το ίδιο, ένα ζώο το ίδιο. Όλα εξαρτώνται από το πώς επιλέγεις να τα αναδείξεις. Έχουν τη σημασία τους με έναν τρόπο και λένε πράγματα για σένα, αλλά ίσως πιο ενδιαφέρον είναι ότι μπορούν να αποκαλύψουν πράγματα για εκείνον που τα κοιτάζει και για το τι σκέφτεται βλέποντάς τα. Αυτό είναι το ενδιαφέρον στοιχείο της διαδικασίας. Γι’ αυτό με απασχολούν τόσα διαφορετικά πράγματα και δεν θα μπορούσα εύκολα να διαλέξω μόνο ένα».

Ποιο είναι όμως το πιο ενδιαφέρον σημείο της διαδικασίας; Έχει αποφασιστεί; Ίσως ότι η εικόνα δεν τελειώνει όταν τραβηχτεί. Συνεχίζει να γράφεται στο βλέμμα εκείνου που τη συναντά. Και ο Λάνθιμος, που έχει μάθει να στήνει ολόκληρους κόσμους για τις ταινίες του, εδώ κάνει κάτι πολύ πιο απλό. Περπατά μόνος του με μια κάμερα και περιμένει να συμβεί κάτι. Ή, πιο συχνά, τίποτα απολύτως.

Yorgos Lanthimos: Photographs
Στέγη Ιδρύματος Ωνάση