Ο Αργύρης Μπακιρτζής ανήκει σε μια σπάνια κατηγορία ανθρώπων που κινούνται έξω από τον θόρυβο της εποχής τους, δεν επιδιώκουν να μείνουν επίκαιροι, και γι’ αυτό ίσως αυτή η «χαλαρότητα» τους οδηγεί σε κάτι μεγαλύτερο και διαχρονικό.
Η χαρακτηριστική φωνή των Χειμερινών Κολυμβητών δεν είναι ένας απλός μουσικός. Στο dna του βιογραφικού του κρύβει ένα σωρό άλλους τίτλους. Αρχιτέκτονας με σημαντική συμβολή στη μελέτη και αποκατάσταση βυζαντινών αρχαιοτήτων στη Βόρεια Ελλάδα, συλλέκτης ρεμπέτικων δίσκων, στιχουργός τραγουδιών, ηθοποιός. Πάνω από όλα όμως ένας προσεκτικός παρατηρητής. Των ανθρώπων, των τόπων, των ιστοριών που διαβάζονται ψιθυριστά -σαν σπάνιο πολύτιμο μυστικό. Ένας ερευνητής της σημειολογίας της καθημερινότητας, που βρίσκει νόημα στο φαινομενικά ασήμαντο και ποίηση στο απλό. Αυτή ακριβώς η στάση ζωής διαπερνά και τη θεατρική του παρουσία στη «Δημοπρασία» του Σταύρου Τσιώλη.
Το μονόπρακτο αυτό, ένα από τα τελευταία κείμενα του Τσιώλη, παρουσιάζεται και φέτος στην Αθήνα, στο Baumstrasse, από τις 22 Ιανουαρίου έως τις 8 Φεβρουαρίου, από Πέμπτη έως Κυριακή. Μετά την περσινή του παρουσίαση στην πρωτεύουσα και τη συνέχεια στο ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Καβάλας, στο Θέατρο Τεχνών Θεσσαλονίκης και σε φεστιβάλ σε όλη την Ελλάδα, το έργο επιστρέφει για όσους δεν πρόλαβαν να το δουν ή δεν είχαν την ευκαιρία να το ανακαλύψουν.
Η «Δημοπρασία» δεν είναι απλώς ένα θεατρικό κείμενο· είναι ένας καθρέφτης μιας κοινωνίας που διαπραγματεύεται διαρκώς αξίες, ανθρώπους και συνειδήσεις. Με την επιμέλεια του Χάρη Μιχαλογιαννάκη, στενού συνεργάτη του Τσιώλη, και με τον ίδιο τον Μπακιρτζή και την Τότα Ευλαβή να τραγουδούν επί σκηνής, συνοδεία πιανόλας, η παράσταση αποκτά τον χαρακτήρα μιας ζωντανής εξομολόγησης.
Για τον Αργύρη Μπακιρτζή, το ανέβασμα της «Δημοπρασίας» είναι -όπως ο ίδιος λέει- η εκπλήρωση μιας παλιάς προτροπής του Τσιώλη. Λέει πως οι κεραίες του θέλουν χρόνο για να πάρουν μπρος, πως η πρώτη ανάγνωση ποτέ δεν του αρκεί. Κι όμως, στη «Δημοπρασία» κάτι τον έσπρωξε από την αρχή. «Η πρώτη μου αντίδραση ήταν στην προτροπή του να μάθω το κείμενο. Ήμουν επιφυλακτικός λόγω της έκτασης του κειμένου».
Η πράξη της αποστήθισης κρύβει μια προσωπική δοκιμασία. «Είναι μια άσκηση του μυαλού», διευκρινίζει «μια επιβεβαίωση ότι ή άνοια δεν έχει προχωρήσει τόσο πολύ. Και η πλάκα είναι ότι μερικοί θα πουν: “Α, αυτός έχει άνοια”» συμπληρώνει χαμογελώντας.
Η ταύτιση με τους ήρωες του Τσιώλη είναι για τον Μπακιρτζή μια σχεδόν φυσική διαδικασία. Εξωτερικά, λέει, ο ήρωας της «Δημοπρασίας» είναι διαφορετικός από τους προηγούμενους. Στο βάθος όμως παραμένει πάντα ο ίδιος. Ο ίδιος ο συγγραφέας. Ο τρόπος γραφής τού ταιριάζει βαθιά, σχεδόν οργανικά. Όπως συμβαίνει και με τους ανθρώπους, «με κάποιους ταιριάζεις αμέσως, με άλλους ποτέ». Στους διαλόγους του Τσιώλη, παραδέχεται, «μερικές φορές νομίζω πως μιλώ με τους φίλους μου»
Πέντε χρόνια μετά τον θάνατο του σκηνοθέτη, το ανέβασμα της «Δημοπρασίας» μοιάζει αναπόφευκτα με αποχαιρετισμό. Όχι όμως με τη βαριά, τελεσίδικη έννοια. Όσο παίζει, υπάρχει διάλογος. Το κείμενο σε κάθε παράσταση ανοίγει νέες πτυχές, άλλες χαραμάδες. Οι αποχαιρετισμοί, άλλωστε, δεν είναι ποτέ μονοσήμαντοι. Μπορεί να είναι και απώλεια και συμφιλίωση μαζί. Όπως γράφει και ο Γιώργος Μουρέλος σε ένα στίχο του, λέει, «τα πτώματά μας πολλαπλασιάστηκαν μέσα στα λόγια, μέσα στις σκέψεις, μέσα στις συνήθειες».
Αν και γράφτηκε χρόνια πριν, το έργο μοιάζει σήμερα -ίσως περισσότερο από ποτέ- επίκαιρο. «Όλα τα έργα του μου φαίνονται επίκαιρα», λέει. «Η τόσο ξεδιάντροπα κυρίαρχη αξία του χρήματος σήμερα του δίνει μια επιπλέον επικαιρότητα». Για τον Μπακιρτζή, όλα τα έργα του Τσιώλη είναι διαρκώς παρόντα. Απλώς το παρόν αλλάζει και τα φωτίζει αλλιώς.
Το μονόπρακτο σημαίνει μοναχική παρουσία επί σκηνής. «Δεν έχεις παρέα κι έτσι έχεις πιο άμεση επαφή με το κοινό. Επιπλέον, η αμοιβή δεν σκορπίζεται σε πολλούς» λέει αστειευόμενος. Στην τελική μορφή της παράστασης, ο ρόλος του Χάρη Μιχαλογιαννάκη υπήρξε καθοριστικός. «Τα έκανε όλα», λέει απλά ο Μπακιρτζής. Τους συνδέει μια μακρόχρονη φιλία, μια εμπιστοσύνη αλλά και μια κοινή μνήμη από τις ταινίες του Τσιώλη – «βοηθηθήκαμε συμμετέχοντας και οι δύο στο παρελθόν σε τόσες ταινίες του» ξεκαθαρίζει.
Η μουσική λειτουργεί σαν όνειρο. Κυριολεκτικά. «Υποτίθεται ότι τραγουδώ στο όνειρό μου» λεέι. «Ελπίζω αυτό να γίνεται αντιληπτό. Εκμεταλλεύτηκα το γεγονός ότι τις μέρες της πρεμιέρας ετοιμάζαμε τον δίσκο «Τα τραγούδια της πιανόλας», οπότε πήραμε απ’ αυτά ένα υπέροχο τραγούδι, νοσταλγικό όπως ζητά ό Τσιώλης στο κείμενο, αφαιρέσαμε τη φωνή μου απ’ την τελική μίξη, η πιανόλα και η Τότα ακούγονται απ’ τα ηχεία κι εγώ τραγουδώ πάνω τους στον ύπνο μου. Ένα εύρημα που ξεκουράζει κι εμένα και την παράσταση, και μου επιτρέπει να κάνει μερικές ενδιαφέρουσες και ευχάριστες δικές μου προσθήκες, θεωρώ κοντά στο πνεύμα του έργου».
Ζώντας μόνιμα στην Καβάλα, δεν αισθάνεται πως η απόσταση από την Αθήνα επηρεάζει τη σχέση του με το θέατρο ή την τέχνη. «Δεν καταλαβαίνω γιατί να με επηρεάζει» λέει. «Η θάλασσα είναι πολύ κοντά στο σπίτι κι αυτό δε θα το άλλαζα καθόλου εύκολα». Όσο για τις «λεωφόρους του μπαϊπάς», εκείνες που όλοι προσπαθούμε να πάρουμε για να αποφύγουμε κάτι, ο Μπακιρτζής είναι σαφής: «ο θάνατος σίγουρα μας περιμένει στο τέλος. Όπως και κάποιος που αντιπαθούμε ή του χρωστάμε την υλοποίηση μιας υπόσχεσης, τους δαίμονές μας που όμως ξαναγυρίζουν δριμύτεροι κ.ά. Όλα όσα αναβάλαμε».
Καθώς οι παραστάσεις προχωρούν, νέα σημεία τον συγκινούν, άλλα υποχωρούν. Η επανάληψη αλλάζει την ιεραρχία των πραγμάτων. Και αν κάποιοι θεατές έρθουν πρώτη φορά σε επαφή με τον κόσμο του Τσιώλη, πιθανότατα θα ξαφνιαστούν. Αλλά η συνύπαρξη με όσους τον αγαπούν ίσως τους παρασύρει.
Κι αν ο Σταύρος Τσιώλης έβλεπε σήμερα τη «Δημοπρασία» στο Baumstrasse; Ο Μπακιρτζής θα του έκανε μια ερώτηση – σχεδόν αθώα: «Είναι, Σταύρο, η Θεσσαλονίκη τόσο ερωτική πόλη όσο τη λένε;» Και ο Σταύρος θα απαντούσε: «Μα γι’ αυτό μανάρι μου την απελευθερώσαμε» (Διάλογος μεταξύ Τζίμη Πανούση και Σταύρου Τσιώλη στο πλαίσιο εκπομπής του πρώτου στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης)
