Ο Αμερικανός αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς είχε προειδοποιήσει τους Ευρωπαίους εδώ κι έναν χρόνο. «Η απειλή εναντίον της Ευρώπης που με ανησυχεί περισσότερο δεν έρχεται από τη Ρωσία, την Κίνα, ή άλλον εξωτερικό παίκτη. Ανησυχώ περισσότερο για την απειλή εκ των έσω, την υποχώρηση της Ευρώπης από κάποιες εκ των θεμελιωδέστερων αξιών της», δήλωνε στη Σύνοδο Ασφαλείας στο Μόναχο τον Φεβρουάριο του 2025.
Στην ίδια ομιλία κατηγόρησε την Ευρώπη για τη μαζική μετανάστευση και συνέδεσε την «υποχώρηση αξιών» με «καταπίεση» της «ελευθερίας λόγου», αναφερόμενος για παράδειγμα στην καταδίκη στη Σουηδία ενός άνδρα για έγκλημα μίσους επειδή έκαψε το Κοράνι και στην καταδίκη στο Ηνωμένο Βασίλειο ενός άνδρα για παραβίαση της ζώνης ασφαλείας κέντρου αμβλώσεων.
Στην πραγματικότητα δηλαδή ο Βανς δεν ανησυχούσε για καμία δημοκρατία στην Ευρώπη, αντίθετα εποφθαλμιούσε την υπονόμευσή της υπερασπιζόμενος ακροδεξιές τάσεις. Η γαλλική Monde έγραψε ότι η ομιλία Βανς ισοδυναμούσε με κήρυξη «ιδεολογικού πολέμου» στην Ευρώπη. Ο Γερμανός υπουργός Άμυνας Μπόρις Πιστόριους τη χαρακτήρισε «απαράδεκτη».
Σχέδιο επέμβασης των ΗΠΑ στα εσωτερικά της Ευρώπης
Όχι μόνο όμως δεν ίδρωσε το αυτί της κυβέρνησης Τραμπ, αλλά οι θέσεις Βανς αποτελούν πλέον επίσημο δόγμα της αμερικανικής πολιτικής. Στις 5 Δεκεμβρίου 2025, η αμερικανική κυβέρνηση εξέδωσε την ετήσια Αμερικανική Στρατηγική Ασφαλείας (US National Security Strategy / NSS). Αντί για τη συγκρατημένη γραφειοκρατική γλώσσα στην οποία γραφόταν μέχρι τώρα, το φετινό NSS έπεσε σαν βόμβα διασποράς του αμερικανικού φασισμού.
Στην Ελλάδα, δεν διαβάσαμε σχεδόν τίποτε για την πιο σημαντική πτυχή του NSS. Σύμφωνα με επίσημη ανάλυση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, η ρητορική του εγγράφου περί «πολιτιστικών πολέμων» στοχεύει την Ευρώπη περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη περιοχή, επικρίνοντας τόσο την οικονομική παρακμή όσο και τις «πολιτικές μετανάστευσης που μετασχηματίζουν την ήπειρο και δημιουργούν… απώλεια εθνικών ταυτοτήτων», με την ήπειρο να αντιμετωπίζει όπως υποστηρίζει «πραγματική… προοπτική πολιτισμικής εξαφάνισης».
Υπεύθυνες γι’ αυτό κατά το έγγραφο είναι «η Ευρωπαϊκή Ένωση και άλλα διακρατικά όργανα που υπονομεύουν την πολιτική ελευθερία», καθώς και η μετανάστευση και η «καταστολή της πολιτικής αντιπολίτευσης».
Την ίδια στιγμή η Ευρώπη περιγράφεται ως «στρατηγικά και πολιτισμικά ζωτικής σημασίας» για τις ΗΠΑ – και θέτει ως κορυφαία προτεραιότητα για την ασφάλεια των ΗΠΑ την αποτροπή κυριαρχίας της από αντίπαλη δύναμη.
Στην κατεύθυνση αυτή το NSS προτείνει ανοιχτά την αναβίωση του ευρωπαϊκού εθνικισμού, όπως σημειώνει το Center for Strategic and International Studies. Καλεί σε «απροκάλυπτους εορτασμούς για τον ιδιαίτερο χαρακτήρα και την ιστορία των ευρωπαϊκών εθνών» και κυρίως δηλώνει ότι «η Αμερική ενθαρρύνει τους πολιτικούς της συμμάχους στην Ευρώπη να προωθήσουν αυτή την αναβίωση του πνεύματος, ενώ η αυξανόμενη επιρροή πατριωτικών ευρωπαϊκών κομμάτων πράγματι γεννά μεγάλη αισιοδοξία».
Πρόκειται για ρητή επιδοκιμασία των ακροδεξιών εθνικιστικών κομμάτων της Ευρώπης. Κι οι τραμπικές ΗΠΑ προχωρούν περισσότερο, προτείνοντας άμεση αμερικανική παρέμβαση στα εσωτερικά των ευρωπαϊκών κρατών: στο NSS δηλώνεται ότι η αμερικανική πολιτική θα πρέπει να δίνει προτεραιότητα στην «καλλιέργεια αντίστασης στην τρέχουσα πορεία της Ευρώπης εντός των ίδιων των ευρωπαϊκών κρατών» και την υποστήριξη «ευρωπαϊκών κρατών που λειτουργούν ως ομάδα ευθυγραμμισμένων κυρίαρχων εθνών».
Η Αμερική δεν ενδιαφέρεται για την «πολιτισμική εξαφάνιση» – ρητορική που έτσι κι αλλιώς υποδηλώνει λευκό εθνικισμό και ρατσισμό. Εποφθαλμιά απλώς τη διάλυση της ΕΕ –κάτι που θα καθιστούσε τα σημερινά κράτη-μέλη πιο ανίσχυρα απέναντι στην αμερικανική κυριαρχία- την οποία στοχεύει να επιδιώξει ενισχύοντας ακροδεξιούς σχηματισμούς στη Γηραιά Ήπειρο που είναι φύσει και θέσει εναντίον της ΕΕ.
Μια αξιολύπητη γηρασμένη ήπειρος
Ακόμα και πριν το NSS, όμως, υπήρχαν πολλά σημάδια που τώρα κατέληξαν σε απειλές για απόκτηση της Γροιλανδίας και πλήρες άδειασμα της Ευρώπης από τον Τραμπ στη Σύνοδο του Νταβός. Το πιο πρόσφατο ήταν ότι ο Αμερικανός πρόεδρος έστειλε τις αμερικανικές δυνάμεις να απαγάγουν τον πρόεδρο της Βενεζουέλας Μαδούρο, σε κάτι που το Time χαρακτήρισε «εντυπωσιακή επίδειξη της ετοιμότητας του Τραμπ να ενεργεί μονομερώς, χωρίς την επίπονη οικοδόμηση συμμαχιών που κάποτε χαρακτήριζε τις αμερικανικές επεμβάσεις στο εξωτερικό». Πριν καν ξεκινήσει τη θητεία του, είχε απειλήσει να πάρει τη Διώρυγα του Παναμά.
Η Ευρώπη αγνόησε όλα τα σημάδια, τυφλωμένη από μια ανεξήγητη ιδεοληψία ότι οι ΗΠΑ δεν θα στρέφονταν ποτέ εναντίον των σημαντικότερων συμμάχων τους. Ανεξήγητη γιατί οι ΗΠΑ δεν δίστασαν ποτέ να προβούν σε οποιαδήποτε ενέργεια θεωρούσαν ότι εξυπηρετεί τα συμφέροντά τους – και τώρα αυτά ορίζονται από έναν φασίστα ηγέτη.
Σοκαρισμένοι οι Ευρωπαίοι ηγέτες από την ομιλία Τραμπ στο Νταβός (όπου αποκάλεσε τη Γροιλανδία «δικό μας έδαφος» κι απαίτησε «άμεσες διαπραγματεύσεις» για την απόκτησή της), με διάχυτη την αίσθηση προδοσίας, ακόμα διστάζουν ως προς το πώς θα κινηθούν, ενώ Ευρωπαίοι διπλωμάτες κλαψούριζαν στο Politico ότι το «αμερικανικό όνειρό τους είναι νεκρό» και το «δολοφόνησε ο Ντόναλντ Τραμπ». Παρόλο που ο Αμερικανός πρόεδρος πήρε (προς το παρόν) πίσω την απειλή του να επιβάλει δασμούς στις οκτώ ευρωπαϊκές χώρες που τον «εμποδίζουν» να αποκτήσει τη Γροιλανδία, αυτό μπορεί να αποτελεί απλώς μια κίνηση τακτικής. Είναι φανερό ότι τα πράγματα βρίσκονται πλέον εκτός ελέγχου.
Δεν μπορούμε να στηριζόμαστε στις ΗΠΑ αυτή τη στιγμή, είπε στους λονδρέζικους Times ο επίτροπος Δικαιοσύνης της ΕΕ Μάικλ ΜακΓκραθ, προειδοποιώντας ότι το μπλοκ πρέπει να γίνει πιο αυτάρκες απέναντι στην ολοένα και πιο ασταθή σχέση με την κυβέρνηση Τραμπ. Η ΕΕ δεν θα πρέπει να «αποκηρύξει τίποτα από τα δυνάμει αναγκαία για την υπεράσπιση των συμφερόντων της», δήλωσε η εκτελεστική αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Τερέσα Ριμπέρα στους «Financial Times».
Η Ευρώπη έσκαψε μόνη τον τάφο της
Τι θα πράξει – ή τι μπορεί να πράξει η ΕΕ απέναντι στην ανοιχτή πλέον επιθετικότητα των ΗΠΑ;
Όχι πολλά και σίγουρα όχι εύκολα, δεδομένων των κοντόφθαλμων μέχρι τώρα επιλογών της σε εξωτερική πολιτική, άμυνα και ενεργειακό.
Η Ριμπέρα είπε ότι η Ένωση τώρα θα πρέπει «να στηριχθεί στο δικό της, εγχώριο ενεργειακό μοντέλο». Ποιο «μοντέλο» όταν η Ευρώπη έχει δεθεί χειροπόδαρα με τις ΗΠΑ, ιδίως μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία;
Η ΕΕ έχει συμφωνήσει να τερματίσει τις εισαγωγές ρωσικού φυσικού αερίου έως το 2027. Η απομάκρυνση της Ευρώπης από το ρωσικό φυσικό αέριο έχει οδηγήσει σε νέα εξάρτηση από το ακριβότερο αμερικανικό LNG – και, κατ’ επέκταση, από τις πολιτικές διαθέσεις της Ουάσιγκτον. Οι ΗΠΑ κάλυψαν το 2025 σχεδόν το 60% των εισαγωγών LNG της ΕΕ και το 38% των συνολικών εισαγωγών φυσικού αερίου της, αν εξαιρεθούν η Ισλανδία, το Λιχτενστάιν και η Νορβηγία, σύμφωνα με έκθεση που επικαλούνται οι Financial Times. Όπως σημειώνουν, στο αποκορύφωμα της εξάρτησής της, η ΕΕ εισήγαγε περίπου το 40% του φυσικού της αερίου από τη Ρωσία (μέσω αγωγών και LNG) — και μεγάλο μέρος αυτής της ποσότητας έχει πλέον αντικατασταθεί από εισαγωγές LNG.
Κάπως έτσι, η ΕΕ βρίσκεται σήμερα ενεργειακά εξαρτημένη από τις ΗΠΑ, γεωπολιτική και οικονομική εξάρτηση εξαιρετικά υψηλού κινδύνου. Κερασάκι στην τούρτα, ότι ελπίζοντας να αποτρέψει έναν ευρύτερο εμπορικό πόλεμο ΗΠΑ-ΕΕ, η Ένωση είχε συνάψει τον Ιούλιο του 2025 εμπορική συμφωνία με τον Τραμπ, στο πλαίσιο της οποίας είχε δεσμευτεί να αγοράσει ενεργειακά προϊόντα από τις ΗΠΑ αξίας 750 δισ. δολαρίων, περιλαμβανομένου πετρελαίου και φυσικού αερίου, σημειώνουν οι «Financial Times».
Η συμφωνία προβλέπει δασμούς 15% σχεδόν σε όλες τις εισαγωγές από την ΕΕ — ποσοστό που είναι μεν το μισό από αυτό που είχε απειλήσει να επιβάλει ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, αλλά υπερτριπλάσιο του μέσου όρου 4,8% που ίσχυε για τα ευρωπαϊκά προϊόντα προ-Τραμπ. Οι επικριτές της υποστηρίζουν ότι ευνοεί δυσανάλογα τις ΗΠΑ.
Εάν υλοποιήσουν την εμπορική αυτή συμφωνία χωρίς να μειωθεί η ζήτηση φυσικού αερίου, έως το 2030 το 75-80% των συνολικών εισαγωγών της ΕΕ θα προέρχεται από τις ΗΠΑ, σύμφωνα με το διεθνές think tank Institute for Energy Economics and Financial Analysis.
Αντί οι Ευρωπαίοι να ακυρώσουν τη συμφωνία, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα δήλωνε μετά την υπαναχώρηση Τραμπ στο θέμα της Γροιλανδίας ότι η εφαρμογή της αποτελεί προτεραιότητα! Ταυτόχρονα, ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μέρτς δήλωνε «πολύ ευγνώμων που ο πρόεδρος Τραμπ» άλλαξε γνώμη για το αυτόνομο νησί.
Κουβέντα δε για την ενεργοποίηση του πιο ισχυρού εμπορικού Εργαλείου της Κατά του Εξαναγκασμού (anti-coercion instrument) που η ΕΕ είχε ζητήσει από την Κομισιόν να προετοιμάζει πριν την υπαναχώρηση Τραμπ. Η Ένωση δημιούργησε το συγκεκριμένο εργαλείο το 2023 για να αντιμετωπίσει ενδεχόμενες απειλές από χώρες όπως η Κίνα, που φοβόταν ότι θα χρησιμοποιούσαν τις αγορές τους για να αναγκάζουν την ΕΕ να συναινεί στις επιδιώξεις τους. Ήταν τότε ακόμα αδιανόητο ότι μπορεί να το χρειαστεί εναντίον των ΗΠΑ.
Σε ένα σημαντικό βήμα πάντως η ΕΕ επέσπευσε τη συμφωνία ελευθέρου εμπορίου με την Ινδία, η οποία υπεγράφη στις 27 Ιανουαρίου. Την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές αναμενόταν ακόμα η αντίδραση Τραμπ.
Τελευταία ευκαιρία έναντι της τραμπικής αναθεώρησης του κόσμου
Η Ευρώπη δεν είναι μόνο ενεργειακά, αλλά και στρατιωτικά εξαρτημένη από τις ΗΠΑ – εξάρτηση που εντάθηκε με τον πόλεμο στην Ουκρανία, στον οποίο την έσυρε η Ουάσιγκτον. Βέβαια, στον πόλεμο αυτό οι ΗΠΑ δεν διακινδύνευαν τίποτε: μπορούν να αντέξουν την πλήρη ρήξη με τη Ρωσία, τη διακοπή ενεργειακών και διπλωματικών δεσμών και την παρατεταμένη σύγκρουση. Ενώ η Ευρώπη διακινδύνευε πολλά, καθώς διατηρούσε ενεργειακή εξάρτηση από το ρωσικό αέριο, βιομηχανία βασισμένη στη φθηνή ενέργεια από αυτό – και φυσικά γειτνιάζει με τη Ρωσία.
Με την Ουκρανία, όχι μόνο αυτοακυρώθηκε η ευρωπαϊκή διπλωματία, αλλά ενισχύθηκε η εξάρτηση από τις ΗΠΑ που έτσι ενίσχυσαν τις εξαγωγές LNG, πιέζοντας την Ευρώπη να απεξαρτηθεί από το ρωσικό φυσικό αέριο. Η διάρρηξη ακόμα και των διαύλων επικοινωνίας με τη Ρωσία και η νέα εξάρτηση από το αμερικανικό φυσικό αέριο κατέστησαν την Ευρώπη πιο ευάλωτη γεωπολιτικά – κάτι που φάνηκε περίτρανα στην κρίση με τη Γροιλανδία.
Οι ΗΠΑ ανέκαθεν ήθελαν την Ευρώπη εξαρτημένη στρατιωτικά, γι’ αυτό και μπλόκαραν συστηματικά κάθε σοβαρή συζήτηση για δημιουργία Ευρωστρατού. Το ΝΑΤΟ ήταν πάντοτε το «πόδι» τους στη Γηραιά Ήπειρο, έτσι κάθε κρίση χρησιμοποιήθηκε για περισσότερο ΝΑΤΟ. Ευρωστρατός θα σήμαινε ανεξάρτητη διοίκηση, δυνατότητα αυτόνομης διπλωματίας και ριζική μείωση της αμερικανικής επιρροής.
Κι αν το NSS τώρα μιλά για μια Ευρώπη που θα μπορεί να αναλάβει η ίδια την άμυνά της, ο Τραμπ θα πάθαινε αναφυλακτικό σοκ στην προοπτική ενός Ευρωστρατού – δεδομένου ότι επιθυμεί διακαώς διάλυση της ΕΕ ώστε να διαπραγματεύεται μεμονωμένα με πολύ πιο ανίσχυρα κράτη.
Μπορεί το NSS να προοιωνίζει το τέλος του ΝΑΤΟ («Είναι κάτι παραπάνω από πιθανό ότι, το αργότερο μέσα στις προσεχείς δεκαετίες, ορισμένα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ θα έχουν πλειοψηφίες μη ευρωπαϊκές», γεγονός που εγείρει αμφιβολίες για τη βιωσιμότητά τους ως μακροπρόθεσμων εταίρων ασφάλειας, γράφει), αλλά αν έρθει άλλο σχήμα στη θέση της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας, αυτό θα προωθεί μονομερώς την αμερικανική ισχύ. Ενδεικτικό ότι ακόμα και τώρα ο επικεφαλής του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε αντέδρασε σφοδρά στην ιδέα του «Ευρωστρατού», κινδυνολογώντας ότι σε αυτό το σενάριο η Ευρώπη θα χάσει την αμερικανική πυρηνική ομπρέλα.
Το μόνο σίγουρο είναι ότι ο Τραμπ προοιωνίζεται «μια αναδιάταξη του κόσμου, για την οποία η σύμμαχοι των ΗΠΑ οφείλουν να προετοιμαστούν», όπως έγραφε ο Economist. Ακόμη κι αν δεν προσαρτήσει τελικά τη Γροιλανδία, «οι Ευρωπαίοι θα πρέπει να λάβουν σοβαρά υπόψη τη γλώσσα που χρησιμοποίησε στην ομιλία του. Αυτή πρόδιδε μια δυσοίωνη περιφρόνηση προς την Ευρώπη και προς την αξία που έχει για την Αμερική η διατλαντική συμμαχία στη σημερινή της μορφή».
Σε κάθε περίπτωση, η Ευρώπη πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι ο Τραμπ δεν καταλαβαίνει τίποτε άλλο από τη γλώσσα της ισχύος. Δεν θα υποχωρήσει πουθενά αν δεν κινδυνεύει να πληρώσει κάποιο τίμημα. Η Γηραιά Ήπειρος λοιπόν πρέπει φροντίσει άμεσα αυτό να είναι το υψηλότερο δυνατό. Όπως είπε στο BBC Radio ο Δανός πρώην γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ και πρώην πρωθυπουργός Άντερς Φον Ρασμούσεν: Η ώρα «για ευγένειες» τέλειωσε, ήρθε η ώρα «να αντισταθούμε στον Τραμπ».
