Τα πάντα άντεχε – και πάντα άντεχε. Η φίλη μου, το Λενιώ, διαγνώστηκε πριν από έναν χρόνο με καρκίνο στο ορθό. Έναν χρόνο μετά, ταλαιπωρημένη από τις θεραπείες στις οποίες υποβλήθηκε για να πετύχει τα βέλτιστα αποτελέσματα ενός –ακρωτηριαστικού τελικά– χειρουργείου, «σπάει». Χειμώνας καιρός, κοιτάζουμε τη θάλασσα μαζί όπως εκατοντάδες φορές στη ζωή μας – φίλες από τα δεκατέσσερα. Τουρτουρίζω και της λέω να μπούμε μέσα, στο παρακμιακό παραλιακό καφέ. «Κάθισε λίγο», μου λέει. «Φοβάμαι». Και βάζει τα κλάματα.
Ρήματα που δεν ξεστομίστηκαν δώδεκα μήνες τώρα, δάκρυα που δεν κατηφόρισαν με φόρα στις παρειές. Πιάνω τον εαυτό μου να λέω τετριμμένες ανοησίες: «Μη φοβάσαι», «όλα θα περάσουν», ή ακόμη χειρότερα: «έγινες πιο δυνατή μετά από αυτή την περιπέτεια». Αυτό την εκνευρίζει περισσότερο απ’ όλα. Δικαίως, τώρα που το σκέφτομαι.
Είναι και όλες εκείνες οι φωνές «επωνύμων» επιζήσάντων, που διατυμπανίζουν το πόσο ο καρκίνος έγινε φίλος και αρωγός, οδηγός τους προς μία καλύτερη ζωή… «Να μου έλειπε», σχολιάζει πάντα το Λενιώ σε κάτι τέτοια.
Είκοσι χρόνια πριν, οι αμερικανοί καθηγητές ψυχολογίας R. Tedeschi και L. Calhoun συνέδεσαν σε μελέτη τους εξαιρετικά απειλητικά γεγονότα της ζωής ενός ατόμου με τη θετική ψυχική αλλαγή. Χρησιμοποιούν μάλιστα και έναν όρο γι’ αυτή τη διαδικασία: «Μετατραυματική ανάπτυξη». Δεν ξέρω αν το Λενιώ ή κάποιοι από τους χιλιάδες νέους ασθενείς ετησίως στη χώρα μας αποκτήσουν μία ζωή μεστή νοήματος μετά από το σεισμικό γεγονός της διάγνωσης του καρκίνου. Σίγουρα, πάντως, δεν σου χρειάζεται ένας καρκίνος για να φτιάξεις τη ζωή σου, αλλά ένας επιστήμονας ψυχικής υγείας για να σταθεί δίπλα σου, σε αυτό τον δύσκολο δρόμο προς έναν προορισμό που δεν επέλεξες.
Λίγα χρόνια πριν, το 2021 αν δεν κάνω λάθος, είχα συνομιλήσει για την ψυχο-ογκολογία, τον πρωτάκουστο σε εμένα κλάδο της ψυχιατρικής, με τη Ζωή Σαντά, Ψυχίατρο, Διευθύντρια ΕΣΥ σήμερα και υπεύθυνη από τότε του Ειδικού Ιατρείου Ψυχο-ογκολογίας στο Γ.Ν.Ν.Θ.Α. «Η Σωτηρία». Επιστήμονες όπως εκείνη, εξειδικεύονται στη στήριξη των ατόμων που ασθενούν με καρκίνο σε όλα τα στάδια της νέας, γεμάτης προκλήσεις, ζωής τους: τη διάγνωση, τις θεραπείες αλλά και αυτό που θα συμβεί μετά από αυτές, στελεχώνοντας ιατρεία Ψυχο-ογκολογίας, όπου αυτό είναι δυνατό. Ο καρκίνος, βλέπετε, δεν αφήνει τίποτα και κανέναν ίδιο μετά την επίσκεψή του. Ούτε τον ασθενή, αλλά ούτε και τους οικείους του, μιας και αυτοί πάσχουν μαζί του.
Οι ψυχο-ογκολόγοι γίνονται συνοδοιπόροι σε αυτό το ταξίδι που ξεκινάει με άρνηση –«δε μου συμβαίνει»– και συνεχίζει με ενδιάμεσους σταθμούς τον σωματικό πόνο και την κακουχία, τον φόβο και την αγωνία, την εύθραυστη ελπίδα – μία ανεβασμένη τιμή σε ειδική εξέταση αίματος μπορεί να σε πετάξει στην άβυσσο, τη λύπη για τον εαυτό σου και τους αγαπημένους σου.
Σε μία εποχή που όλοι μιλούν για καινοτόμα ογκολογικά φάρμακα, η ψυχή του ασθενή μένει πίσω λαχανιασμένη, μη μπορώντας να συμμεριστεί απόλυτα την αισιοδοξία της επιστήμης. Και είναι αλήθεια ότι το «σύστημα» –πες το και Πολιτεία– ελάχιστη σημασία δίνει στην ψυχική υγεία του ατόμου που διαγιγνώσκεται με καρκίνο.
«Έχουμε ένα τεράστιο έλλειμμα ως χώρα στις δομές ανακουφιστικής και παρηγορητικής φροντίδας. Και αυτό φαίνεται να μεγαλώνει όλο και περισσότερο Δεν έχουν βελτιωθεί τα πράγματα από τότε που μιλήσαμε. Η διείσδυση της Ψυχο-ογκολογίας στο δημόσιο σύστημα υγείας δεν εξελίσσεται με τους επιθυμητούς ρυθμούς», περιγράφει φανερά προβληματισμένη η Ζωή Σαντά, Πρόεδρος σήμερα του κλάδου Ψυχο-ογκολογίας της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρίας . Η κυρία Σαντά έχει κάθε λόγο να ανησυχεί για τους ογκολογικούς ασθενείς που μένουν ακάλυπτοι, όσον αφορά στην ψυχική τους στήριξη. «Μετά τα ιατρεία στο Σωτηρία, τον Άγιο Σάββα και το Νοσοκομείο «Μεταξά» παρατηρούμε μεγάλες δυσκολίες στην ανάπτυξη νέων ιατρείων», λέει και προσθέτει ότι σε πολλά νοσοκομεία ογκολογικοί ασθενείς στηρίζονται στα πλαίσια της διασυνδετικής ψυχοσωματικής ιατρικής «από προσωπικό ενδιαφέρον ορισμένων συναδέλφων και εαυαισθητοποίηση στην ψυχοσωματική ιατρική». Η στήριξη υπάρχει όσο είναι νοσηλευόμενοι. Μετά τη νοσηλεία ως εξωτερικοί ασθενείς καλύπτονται στα τακτικά ψυχιατρικά ιατρεία. Τα τελευταία έχουν σημαντικούς περιορισμούς, όπως ο χρόνος που διατίθεται σε κάθε εξέταση ή η δυνατότητα ευελιξίας που απαιτείται λόγω εκτάκτων αναγκών που συχνά παρουσιάζονται.
Παρόλη τη γύμνια του συστήματος, όσον αφορά υπηρεσίες ψυχολογικής στήριξης για ογκολογικούς ασθενείς και τους οικείους τους, η κυρία Σαντά επισημαίνει: «Έχει σημασία να μην υποτιμούν οι άνθρωποι τις ανάγκες τους και να αναζητούν φροντίδα, ακόμη και σε μη εξειδικευμένα για ογκολογικούς ασθενείς κέντρα».
Η συνομιλήτριά μου δεν εξαιρεί τους επιζώντες: «Σκέφτεσαι: “να γίνω καλά και θα νιώθω όπως πριν”. Συχνά, όμως, οι πιο έντονες ανάγκες από την ψυχική σφαίρα εμφανίζονται μετά τον πέρας των θεραπειών και τότε διστάζουμε να ζητήσουμε βοήθεια. Νιώθουμε μια ενοχή, σαν να είναι πολυτέλεια η ψυχική στήριξη. Δεν είναι όμως. Τη δικαιούμαστε τη φροντίδα».
Συζητώ μαζί της για τα επιστημονικά δεδομένα που τροφοδοτούν την αισιοδοξία για νέες θεραπευτικές προσεγγίσεις. Συμφωνούμε ότι δεν φτάνει μόνο να έχουμε θεραπευτικά όπλα, χρειάζεται ολιστική φροντίδα ο άνθρωπος που έχει εμφανίσει καρκίνο, όπως ψυχιάτρους, φυσικοθεραπευτές και αναισθησιολόγους που τα βάζουν με τον πόνο ή ακόμη κοινωνικούς λειτουργούς που θα υποστηρίξουν τον ασθενή στη σχέση του με την κοινωνία και το κράτος. Στον τομέα της ψυχικής υγείας, η κυρία Σαντά με διαβεβαιώνει ότι για το Ψυχο-ογκολογικό ιατρείο του νοσοκομείου «Σωτηρία» ο χρόνος αναμονής είναι έως δύο εβδομάδες. «Συχνά καθυστερεί η παραπομπή από τους θεράποντες γιατρούς. Σε άλλες περιπτώσεις είναι η άγνοια του ασθενή και των οικείων του για την ύπαρξη εξειδικευμένων ιατρείων.
Αποτυπώνεται, πάντως, σε μελέτες ότι εντός και εκτός συνόρων η οικονομική ευκολία ή δυσκολία σχετίζεται με την πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας (ταξική και η ψυχοθεραπεία). Αν όμως έχεις νοσήσει ή νοσείς τώρα από καρκίνο, είναι κρίσιμο να πάρεις βοήθεια, αναζητώντας συνοδοιπόρους επιστήμονες ψυχικής υγείας. Γιατί μπορεί να υπάρχει ο φόβος και η αμφιβολία για την έκβαση της περιπέτειας, αλλά όπως μας λέει η Ζωή Σαντά «αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει αγάπη για τη ζωή και η δύναμη για να συνεχίσεις».
Ψυχο-ογκολογικά ιατρεία Γ.Ν.Ν.Θ.Α «Σωτηρία», «Άγιος Σάββας», Νοσοκομείο «Μεταξά», μέσω του 1566
Κέντρο Ημέρας για την Ψυχολογική Υποστήριξη Ασθενών με Καρκίνο
Προσφέρονται δωρεάν υπηρεσίες ψυχικής υγείας σε ασθενείς με καρκίνο και τους οικείους τους.
Πληροφορίες: 210323 3401
https://psychooncology.gr/
Άλμα Ζωής
Προσφέρει στήριξη σε ασθενείς με καρκίνο του μαστού και τους οικείους τους. Λειτουργεί επίσης τηλεφωνική Γραμμή Στήριξης (210 8253253, Δευτέρα έως Παρασκευή, 10 πμ έως 6 μμ.).
Άλμα Ζωής Θεσσαλονίκης: 2310 285181
Άλμα Ζωής Πάτρας: 2610 222274
https://almazois.gr/
Fairlife
Προσφέρει στήριξη σε ασθενείς με καρκίνο του πνεύμονα μέσω δωρεάν πιλοτικού προγράμματος για ασθενείς και φροντιστές
https://fairlifelcc.com/.
Κ.Ε.Φ.Ι. Σύλλογος Καρκινοπαθών Εθελοντών Φίλων Ιατρών
https://www.anticancerath.gr/
