Τρεις εμβληματικές νέες εκθέσεις στο ΕΜΣΤ, τρεις τρόποι να δεις τον κόσμο

Τη φετινή άνοιξη, το ΕΜΣΤ στρέφεται σε τρεις εμβληματικές μορφές της ελληνικής μεταπολεμικής πρωτοπορίας, τον Γιάννη Χρήστου, τη Νίκη Καναγκίνη και τον Στάθη Λογοθέτη προτείνοντας μια εκ νέου προσέγγιση του έργου τους μέσα από τρεις μεγάλες ατομικές εκθέσεις. Κοινός τους παρονομαστής δεν είναι μόνο η χρονική τους εγγύτητα, αλλά και η συμμετοχή τους σε ένα πεδίο έντονου πειραματισμού, όπου τα όρια της τέχνης επαναπροσδιορίζονται. Σε διάλογο με τα διεθνή ρεύματα της εποχής αλλά συχνά σε απόσταση από το εγχώριο πλαίσιο, οι τρεις δημιουργοί διαμόρφωσαν πρακτικές που παρέμειναν για καιρό αποσπασματικά προσβάσιμες.

Οι εκθέσεις αυτές δεν λειτουργούν απλώς ως αναδρομές. Αποτελούν μια προσπάθεια επανένταξης του έργου τους σε μια ευρύτερη αφήγηση, αναδεικνύοντας τη ριζοσπαστικότητα και τη συνέπειά του. Μέσα από τη ζωγραφική που συναντά το σώμα και την ύλη, τη μουσική που γίνεται τελετουργία και σκέψη, και την εικαστική πράξη που διαπερνά την κοινωνική και έμφυλη εμπειρία, αναδύεται μια κοινή αντίληψη της τέχνης ως διαδικασίας. Περισσότερο από αντικείμενο, το έργο γίνεται εμπειρία, ένας ανοιχτός χώρος όπου ο θεατής καλείται να συμμετάσχει και να επαναπροσδιορίσει τη σχέση του με την τέχνη και την ιστορία της.

Γιάννης Χρήστου – «ΕΝΑΝΤΙΟΔΡΟΜΙΑ»

2 Απριλίου 2026 – 8 Νοεμβρίου 2026
Εκθεσιακός χώρος: P2, 3^ος Όροφος
Την επιμέλεια της έκθεσης, που γίνεται σε συνεργασία με το Ωδείο Αθηνών, έχει ο μουσικός-μουσικολόγος και Επιμελητής του Αρχείου Γιάννη Χρήστου, Κωστής Ζουλιάτης ενώ τον εκθεσιακό σχεδιασμό η αρχιτέκτονας Θάλεια Μέλισσα.

Η έκθεση έρχεται σε συνέχεια του σταθερού ενδιαφέροντος του ΕΜΣΤ για την πρωτοποριακή και πειραματική μουσική, όπως φάνηκε και από τις δύο εκθέσεις Ιάννης Ξενάκης: Ηχητικές Οδύσσειες & Ο Ξενάκης και η Ελλάδα που πραγματοποιήθηκαν το 2023-2024, τις επαναλαμβανόμενες συνεργασίες με το Ωδείο Αθηνών και την Εθνική Λυρική Σκηνή, αλλά και από τις πολυάριθμες μουσικές δράσεις που διοργανώνει.

Ο Γιάννης Χρήστου (1926–1970) συγκαταλέγεται στις σημαντικές μορφές της μουσικής πρωτοπορίας του 20ού αιώνα, αν και το έργο του παραμένει μέχρι σήμερα λιγότερο γνωστό απ’ όσο θα περίμενε κανείς. Η παρουσία του, ωστόσο, δεν περιορίζεται στη μουσική. Υπήρξε ένας δημιουργός που αντιμετώπιζε την τέχνη ως τρόπο σκέψης και εμπειρίας. Όπως έλεγε και ο ίδιος, «φιλοσοφώ και το αποτέλεσμα γίνεται μουσική»,  μια φράση που συνοψίζει τη βαθιά σύνδεση ανάμεσα στη σκέψη και τον ήχο στο έργο του.

Ο Γιάννης Χρήστου στο προσωπικό του στούντιο, c.1968.
© Αρχείο Γιάννη Χρήστου – Κέντρο Ερευνών και Τεκμηρίωσης Ωδείου Αθηνών.

Οι συνθέσεις του διακρίνονται για τη συνοχή και τη συνέπειά τους, αλλά και για τη ριζική επανεξέταση των ορίων της μουσικής. Στον πυρήνα τους βρίσκονται έννοιες όπως ο μύθος, το τελετουργικό στοιχείο, το υπερβατικό, αλλά και πιο σκοτεινές περιοχές της ανθρώπινης εμπειρίας,  ο φόβος, η ένταση, η έκσταση. Η μουσική του δεν λειτουργεί μόνο ως ακρόαση, περισσότερο θα έλεγε κάποιος ως βίωμα. Μετά τον πρόωρο θάνατό του, σε ηλικία μόλις 44 ετών, η μορφή του περιβλήθηκε συχνά από μια σχεδόν μυθολογική αφήγηση, που έδωσε έμφαση στις αινιγματικές πλευρές της ζωής του. Η έκθεση στο ΕΜΣΤ επιχειρεί μια διαφορετική προσέγγιση: να φέρει στο προσκήνιο τον ίδιο τον δημιουργό μέσα από τα ίχνη της σκέψης και της πρακτικής του. Για πρώτη φορά, το Αρχείο Γιάννη Χρήστου, που φυλάσσεται στο Κέντρο Έρευνας και Τεκμηρίωσης του Ωδείου Αθηνών, ανοίγεται σε ένα ευρύτερο κοινό. Μέσα από αυτό, αποκαλύπτεται ο τρόπος με τον οποίο δούλευε, οι ιδέες που τον απασχολούσαν και οι συνδέσεις του με άλλα πεδία, από τη φιλοσοφία και την επιστήμη μέχρι την καθημερινή εμπειρία.

Η έκθεση οργανώνεται σαν ένα ανοιχτό χρονολόγιο που κινείται μπρος-πίσω στον χρόνο. Περιλαμβάνει αλληλογραφία, φωτογραφίες, παρτιτούρες, βιβλία και χειρόγραφα, ενώ ο ηχητικός σχεδιασμός του χώρου φέρνει στο προσκήνιο τον ιδιαίτερο ηχητικό του κόσμο, από αποσπάσματα έργων μέχρι πλήρεις ηχογραφήσεις. Περισσότερο από μια παρουσίαση, λειτουργεί σαν μια πρόσκληση να προσεγγίσουμε το έργο του ως μια ζωντανή διαδικασία σκέψης και εμπειρίας.

Ο Γιάννης Χρήστου διευθύνει πρόβα για τη μουσική της παράστασης Βάτραχοι, Θέατρο Τέχνης, 1966. Καρέ από το φιλμ του Μίμη Κουγιουμτζή “In Memoriam”, 1971.
Φυλάσσεται στο Αρχείο Γιάννη Χρήστου – Κέντρο Ερευνών και Τεκμηρίωσης Ωδείου Αθηνών.

Μυστήριον, χειρόγραφο σκίτσο του Γιάννη Χρήστου για τα κοστούμια της χορωδίας, 1969.
© Αρχείο Γιάννη Χρήστου / Κέντρο Ερευνών και Τεκμηρίωσης Ωδείου Αθηνών

Life in bullets

• Γεννήθηκε από Έλληνες γονείς στην Ηλιούπολη του Καΐρου στις 8 Ιανουαρίου 1926.
• Μεγάλωσε στην κοσμοπολίτικη Αλεξάνδρεια, φοίτησε στο αγγλικό κολέγιο Βικτόρια, ενώ μαθαίνοντας πιάνο από την Τζίνα Μπαχάουερ ξεκίνησε να συνθέτει από μικρή ηλικία.
• Στα μέσα της δεκαετίας του ’40, ταξίδεψε στην Αγγλία για να σπουδάσει Ηθικές Επιστήμες (Φιλοσοφία) στο King’s College του Πανεπιστημίου του Cambridge, σε έναν καιρό που δίδασκαν εκεί ο Ludwig Wittgenstein και ο Bertrand Russell.
• Παράλληλα, παρακολούθησε ιδιαίτερα μαθήματα αρμονίας και αντίστιξης με τον Hans Ferdinand Redlich – διακεκριμένο μουσικολόγο και μελετητή του Alban Berg – ενώ το 1949 μετακόμισε στην Ιταλία για να παρακολουθήσει τα θερινά τμήματα σύνθεσης στην Ακαδημία Κιτζιάνα της Σιένα, καθώς και σπουδές στην ενορχήστρωση με τον Angelo Francesco Lavagnino, γνωστό κυρίως για κινηματογραφικές συνθέσεις.
• Περιπλανήθηκε αρκετά στην Ευρώπη, μένοντας για ένα μικρό διάστημα στη Ζυρίχη, όπου ήρθε σε επαφή με το περιβάλλον του C. G. Jung, δίπλα στον μεγαλύτερο αδερφό του, Ευάγγελο (Εύη) Χρήστου (1923-1956), απόφοιτο του Ινστιτούτου Jung.
• Tο 1956 παντρεύτηκε την παιδική του φίλη Θηρεσία (Σία) Χωρέμη, ζωγράφο από τη Χίο, η οποία στήριξε τον Χρήστου σε όλες τις δημιουργικές αναζητήσεις του.
• Το καλοκαίρι του ίδιου έτους, ο μεγάλος του αδερφός, Εύης Χρήστου, σκοτώθηκε σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα στην Αίγυπτο – γεγονός που στα χρόνια που ακολούθησαν επηρέασε βαθιά τον ψυχισμό και τη δημιουργική συνέχεια του συνθέτη, αφού σε εκείνον χρωστούσε τα πάντα: τη μύησή του στον κόσμο της φιλοσοφίας, της ψυχολογίας, των πνευματικών αναζητήσεων.
• Πράγματι, οι δημιουργικές καταθέσεις του αραιώνουν για το υπόλοιπο της δεκαετίας: ενορχήστρωσε για ορχήστρα και μεσόφωνο τα Τραγούδια του Έλιοτ (1957) και ολοκλήρωσε τη Συμφωνία αρ.2 (1956-57), ενώ επιμελήθηκε την έκδοση του ημιτελούς συγγράμματος του αδερφού του με τίτλο Ο λόγος της ψυχής [The Logos of the Soul].
• Το 1960 εγκαταστάθηκε οριστικά στην Ελλάδα, μοιράζοντας τον χρόνο του ανάμεσα στην Αθήνα και τη Χίο.
• Συνέθεσε μουσική για το αρχαίο ελληνικό δράμα, συνεργαζόμενος με το Εθνικό Θέατρο –Προμηθέας Δεσμώτης (1963), Αγαμέμνων (1965)– και το Θέατρο Τέχνης του Καρόλου Κουν – Πέρσες (1965), Βάτραχοι (1966), Οιδίπους Τύραννος (1969).
• Η ύστερη φάση της δημιουργίας του Χρήστου υπήρξε η πλέον ριζοσπαστική – επινοώντας μέχρι και δική του σημειογραφία με σύμβολα και ψυχολογικές ενδείξεις – αλλά και η πλέον παραγωγική: Πράξη για 12 (1966), H Κυρία με τη Στρυχνίνη (1967), Επίκυκλος (1968), μουσική για τον κινηματογραφικό Οιδίποδα (1968), Εναντιοδρομία (1968-69) και Αναπαραστάσεις – ένα σύνολο πολύτεχνων τελετουργιών, από το οποίο ολοκληρωμένα έργα είναι μόνο δύο: Αναπαράστασις Ι: αστρωνκατοιδανυκτερωνομηγυριν (1968) και Αναπαράστασις ΙΙΙ ή ο Πιανίστας (1969).
• Από το 1968 εργάστηκε πυρετωδώς πάνω σε ένα φιλόδοξο σχέδιο: μια σύγχρονη όπερα μεγάλου διαμετρήματος, βασισμένη στην Ορέστεια του Αισχύλου, με την οποία θα περιόδευε σε Ευρώπη και ΗΠΑ.
• Δεν πρόλαβε να την παρουσιάσει ποτέ: τα ξημερώματα της 8ης Ιανουαρίου 1970, επιστρέφοντας από την ταβέρνα στην Αθήνα όπου έκανε το τραπέζι στους φίλους του για την ονομαστική του γιορτή, και ενώ ξημέρωνε η μέρα των 44ων γενεθλίων του, ο Γιάννης Χρήστου σκοτώνεται μαζί με τη σύζυγό του Σία σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα.

Νίκη Καναγκίνη – «Ωδή στα πράγματα. Νίκη Καναγκίνη. Αναδρομική»

Eπιμέλεια: Τίνα Πανδή
Σχεδιασμός: Γιάννης Αρβανίτης
2 Απριλίου 2026 – 8 Νοεμβρίου 2026
Εκθεσιακός χώρος 3ου ορόφου

Η έκθεση «Ωδή στα πράγματα. Νίκη Καναγκίνη. Αναδρομική» προσεγγίζει το έργο της Νίκης Καναγκίνη (1933–2008) ως μια νέα αφήγηση γύρω από μία από τις πιο ουσιαστικές παρουσίες της μεταπολεμικής ελληνικής τέχνης. Συγκεντρώνει ένα εκτεταμένο και πολυδιάστατο σώμα έργων, από τις αρχές της δεκαετίας του ’60 έως το 2000. Από μεγάλης κλίμακας έργα που είχαν παρουσιαστεί σε σημαντικές διοργανώσεις, όπως η Μπιενάλε Tapisserie της Λωζάνης το 1971 ή η έκθεσή της στην γκαλερί Ιόλα-Ζουμπουλάκη το 1976, μέχρι έργα που ενεργοποιούνται μέσα από τη συμμετοχή του θεατή. Η διαδρομή της ξεδιπλώνεται όχι γραμμικά, αλλά μέσα από θεματικούς άξονες που αναδεικνύουν τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόταν και δούλευε.

Στο επίκεντρο βρίσκεται μια σταθερή επιμονή. Η  διερεύνηση της γραφής ως εικαστικής πράξης, η συνομιλία ανάμεσα στις εφαρμοσμένες και τις καλές τέχνες, η σχέση με τη γλώσσα του μοντερνισμού, αλλά και η σύνδεση του έργου με ζητήματα ταυτότητας, φύλου και συλλογικής εμπειρίας. Ο τίτλος της έκθεσης αντλείται από το ποίημα «Ωδή στα πράγματα» του Πάμπλο Νερούδα, που βρέθηκε στο αρχείο της καλλιτέχνιδας και φαίνεται να τη συνόδευε. Η ιδέα ότι τα πράγματα κουβαλούν μνήμη, χρόνο και ίχνη ζωής διατρέχει ολόκληρη την πρακτική της. Τα αντικείμενα δεν είναι ποτέ απλώς αντικείμενα, λειτουργούν ως φορείς εμπειρίας, ως σημεία επαφής με το προσωπικό και το συλλογικό.

Η σιωπή δεν είναι χρυσός, 1974.
Τυπογραφική μελάνη, μολύβι, μαρκαδόρος, επικολλήσεις λετρασέτ.
Συλλογή Ειρήνης Παναγοπούλου

Η έκθεση στο ΕΜΣΤ έχει σχεδιαστεί ως μια εμπειρία που απευθύνεται σε «πιθανούς θεατές ή αναγνώστες», όπως έγραφε και η ίδια, αφήνοντας ανοιχτό τον τρόπο με τον οποίο μπορεί κανείς να την προσεγγίσει. Παράλληλα, παρουσιάζονται για πρώτη φορά έργα από το σύνολο που πρόκειται να δωρίσει η οικογένειά της στο ΕΜΣΤ, προσθέτοντας μια ακόμη πολύτιμη διάσταση σε αυτή την επανεκτίμηση του έργου της.

Nεκρή φύση από τον χώρο εκκολαπτόμενης καταναλωτικής κοινωνίας, 1974.
Φωτογραφίες από εγκατάσταση σε εξοχικό κτήμα στο Πόρτο Ράφτη.
Ιδιωτική συλλογή.

Life in bullets

• Η Νίκη Καναγκίνη γεννήθηκε στην Αλεξανδρούπολη το 1933.
• Σπούδασε στην École Cantonale de Dessin et d’Art Appliqué στη Λωζάννη (1951–1954) και στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας (1954–1958).
• Μεταπτυχιακές σπουδές στο Central School of Arts & Design του Λονδίνου (1958–1961).
• Η καλλιτεχνική της έρευνα διαμορφώνεται από τις αρχές του Bauhaus.
• Μετά από μια περίοδο αναζητήσεων που κινούνται στο πεδίο της αφαίρεσης, οδηγείται στην τεχνική της ταπισερί.
• Το 1962 επιστρέφει και εγκαθίσταται μόνιμα στην Αθήνα.
• Την ίδια χρονιά πραγματοποιεί την πρώτη της ατομική έκθεση στη γκαλερί La Feluca στη Ρώμη και το 1965 στην Γκαλερί Μέρλιν στην Αθήνα.
• Το 1973 πραγματοποιεί ατομική έκθεση στην Αίθουσα Τέχνης Δεσμός, όπου εκθέτει, μεταξύ άλλων, το έργο με τίτλο «Νεκρή φύση απ’ τον χώρο εκκολαπτόμενης καταναλωτικής κοινωνίας», το πρώτο από ένα τριμερές έργο, το οποίο παρουσιάστηκε στη συνέχεια σε ένα συγκρότημα θερινών κατοικιών (Πόρτο Ράφτη, 1974) και στο εργοστάσιο ΙΖΟΛΑ (Θήβα, 1975).
• Κατά τις δεκαετίες του 1970 και 1980 συνέχισε να παρουσιάζει το έργο της σε ατομικές εκθέσεις σε συνεργασία με αρχιτέκτονες όπως ο Δημήτρης και η Σουζάνα Αντωνακάκη (γκαλερί Ιόλα–Ζουμπουλάκη, 1976) και ο Χρήστος Παπούλιας (Αίθουσα Τέχνης Αθηνών, 1986).
• Το 1993 παρουσιάζεται η έκθεσή της με τίτλο «Γένους Θηλυκού» στο Σπίτι της Κύπρου στην Αθήνα.
• Η Νίκη Καναγκίνη πέθανε το 2008 στην Αθήνα.
• Το 2010 πραγματοποιήθηκε από το ΚΜΣΤ αναδρομική έκθεση της με τίτλο «Εν οίκω».

Στάθης Λογοθέτης – «Στη γη (Earth to Earth)»

2 Απριλίου 2026 – 8 Νοεμβρίου 2026
Eπιμέλεια: Σταμάτης Σχιζάκης
Σχεδιασμός έκθεσης: Γιάννης Αρβανίτης
Εκθεσιακός χώρος Ισογείου

Πορτρέτο του Στάθη Λογοθέτη μπροστά από την επιτόπια παρέμβαση Συσχετίσεις στο Πόρτο Ράφτη, 1975.
Ευγενική παραχώρηση της Julia Logothetis

Μια ευκαιρία να ξαναδούμε έναν καλλιτέχνη που κινήθηκε παράλληλα με τις ευρωπαϊκές πρωτοπορίες, αλλά ακολούθησε τελικά μια βαθιά προσωπική διαδρομή, ειδικά μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα το 1973.

Στο έργο του Στάθη Λογοθέτη, η ζωγραφική δεν μένει ποτέ «ήσυχη». Ο καμβάς, το χρώμα και το τελάρο μοιάζουν να γίνονται προεκτάσεις του σώματος,  να αποκτούν «δέρμα», ένταση, ευθραυστότητα. Ο καλλιτέχνης συχνά ενεργοποιεί τα έργα του μέσα από δράσεις, χρησιμοποιώντας το ίδιο του το σώμα ή τη συμμετοχή του κοινού, μετατρέποντας τη ζωγραφική σε εμπειρία. 

Προετοιμασία έργου της σειράς Φύση κατά τη διαμονή του καλλιτέχνη στο Worpswede της Γερμανίας, 1978-1979.
Ευγενική παραχώρηση της Julia Logothetis.

Η έκθεση αποτελεί την πρώτη συνολική παρουσίαση του έργου του μετά το 1994. Περίπου 70 έργα συγκεντρώνονται από σημαντικές συλλογές στην Ελλάδα και το εξωτερικό, μαζί με αρχειακό υλικό και νέα ερευνητικά στοιχεία που φωτίζουν διαφορετικές πτυχές της δουλειάς του.

Περισσότερο από μια αναδρομή, η έκθεση λειτουργεί σαν πρόκληση να ξαναδούμε το έργο του Λογοθέτη μέσα από σύγχρονες οπτικές: Τη σχέση με το σώμα, την οικολογία, την πολιτική διάσταση της ύλης. Παράλληλα, αναδεικνύεται και το δίκτυο της ταραχώδους κοσμοπολίτικης ζωής του, των σχέσεων που διαμόρφωσε στη δουλειά του, αλλά και αυτή της στενής, δημιουργικής του σύνδεσης με τον αδελφό του, τον ελληνοαυστριακό συνθέτη Ανέστη Λογοθέτη (1921–1994).

Life in bullets

• Ο Στάθης Λογοθέτης γεννήθηκε στον Πύργο της Ανατολικής Ρωμυλίας (Μπουργκάς, Βουλγαρία) το 1925
• Εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στη Θεσσαλονίκη το 1934
• Σπούδαζε ιατρική αλλά την εγκατέλειψε για τη μουσική
• Πήρε δίπλωμα βιολιού από το Κρατικό Ωδείο της Θεσσαλονίκης (1951-1952)
• Τελείωσε τη Μουσική Ακαδημία της Βιέννης (1952-1953). Από το 1954 επέλεξε να αφοσιωθεί στη ζωγραφική. Μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1970 εργάστηκε κατά διαστήματα σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες (Δυτική και Ανατολική Γερμανία, Ιταλία, Γιουγκοσλαβία), με υποτροφίες του Ινστιτούτου Γκαίτε, του Ινστιτούτου Dante Alighieri, της D.A.A.D. κ.ά. Μετά το 1973 η μόνιμη κατοικία του ήταν στην Αθήνα.
• Μεταξύ άλλων συμμετείχε στις διοργανώσεις: Avantgarde Griechenland (Βερολίνο, Φραγκφούρτη, Στουτγκάρδη, 1967-1969), 12η Μπιενάλε του Sao Paulo (1975), 9ο Φεστιβάλ Ζωγραφικής Cagnes-sur-mer (1977), όπου τιμήθηκε με ειδική διάκριση, Avanguardia e Sperimentazione (Μόδενα και Βενετία, 1978), Europalia (Βρυξέλλες, 1982) κ.ά.
• Η καλλιτεχνική του δραστηριότητα σταμάτησε πρόωρα το 1987, όταν προσβλήθηκε από ανίατη ασθένεια που εξελίχθηκε σε παράλυση.
• Μέχρι τον θάνατό του το 1997, το κοινό θαύμασε το έργο του σε δύο αναδρομικές εκθέσεις στη Galerie Satire της Χαϊδελβέργης (1990) και στην Αποθήκη 1 του Οργανισμού Λιμένος Θεσσαλονίκης (1994).