Για χρόνια αυτή η χώρα κοιτούσε προς τη Δύση για να εξηγήσει τον εαυτό της. Το ΕΜΣΤ προτείνει τώρα να στρέψουμε το βλέμμα λίγο νοτιότερα και ανατολικότερα. Δεν είναι μια καινούργια συζήτηση. Είναι όμως μια συζήτηση που μοιάζει να επιστρέφει με ιδιαίτερη ένταση τα τελευταία χρόνια, καθώς οι γεωπολιτικές ισορροπίες μεταβάλλονται, οι μετακινήσεις πληθυσμών επαναπροσδιορίζουν τα σύνορα της Ευρώπης και η ίδια η έννοια της πολιτισμικής ταυτότητας γίνεται ολοένα και πιο σύνθετη. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η νέα μεγάλη έκθεση του ΕΜΣΤ, «South by Southeast», δεν λειτουργεί απλώς ως μια αναδιάταξη έργων της συλλογής του μουσείου αλλά ως μια αναπάντεχη πρόταση για το πώς μπορούμε να αφηγηθούμε διαφορετικά την ιστορία μας σήμερα.
Η έκθεση, σε επιμέλεια της Κατερίνας Γρέγου, παρουσιάζει περισσότερα από εκατό έργα πενήντα καλλιτεχνών από περισσότερες από είκοσι χώρες. Όμως η σημασία της δεν βρίσκεται στους αριθμούς. Βρίσκεται στην απόφαση να τοποθετηθεί η Ελλάδα όχι ως περιφέρεια της Δυτικής Ευρώπης αλλά ως σημείο συνάντησης πολιτισμών, γλωσσών, θρησκειών και ιστορικών διαδρομών που εκτείνονται από τα Βαλκάνια μέχρι τη Μέση Ανατολή και από τη Βόρεια Αφρική μέχρι την Ανατολική Μεσόγειο.
Ο ίδιος ο τίτλος της έκθεσης λειτουργεί σαν δήλωση προθέσεων. Το «South by Southeast» παραπέμπει με χιούμορ και αυτοπεποίθηση στο «North by Northwest» του Alfred Hitchcock, προτείνοντας βεβαίως έναν διαφορετικό προσανατολισμό. Όχι προς τον Βορρά που για δεκαετίες αποτέλεσε το κυρίαρχο πολιτισμικό σημείο αναφοράς της χώρας, αλλά προς έναν χώρο πολύ πιο σύνθετο, αντιφατικό και γι’ αυτό ίσως πιο ενδιαφέρον.
Η ιδέα αυτή διατρέχει ολόκληρη την έκθεση. Τα έργα συνομιλούν με ζητήματα μνήμης, μετακίνησης, εκτοπισμού, συλλογικού τραύματος, ταυτότητας και πολιτικής πραγματικότητας. Πρόκειται για θεματικές που δύσκολα μπορούν να αντιμετωπιστούν ως «ξένες» σε μια χώρα που βρίσκεται διαρκώς στο σταυροδρόμι διαφορετικών κόσμων. Αντίθετα, αναδεικνύουν τις πολλαπλές συγγένειες της Ελλάδας με περιοχές που συχνά αντιμετωπίζονται ως η «άλλη πλευρά» της Ευρώπης.
Αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι ότι η έκθεση δεν προσπαθεί να ακυρώσει τη δυτική διάσταση της ελληνικής ταυτότητας. Προσπαθεί μάλλον να τη συμπληρώσει. Να υπενθυμίσει ότι η ελληνική εμπειρία δεν διαμορφώθηκε αποκλειστικά από την κλασική αρχαιότητα, τον Διαφωτισμό και την ευρωπαϊκή νεωτερικότητα, αλλά και από αιώνες συνύπαρξης, ανταλλαγών, συγκρούσεων και μετακινήσεων στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου. Δεν είναι τυχαίο ότι η έκθεση παρουσιάζεται σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρώπη επαναδιαπραγματεύεται τα σύνορά της και η Μεσόγειος παραμένει ένα από τα πιο φορτισμένα πολιτικά και συμβολικά τοπία του πλανήτη. Σε μια εποχή όπου η δημόσια συζήτηση κυριαρχείται συχνά από τον φόβο, την περιχαράκωση και τις απλουστευτικές αφηγήσεις περί ταυτότητας, το ΕΜΣΤ επιχειρεί να προτείνει κάτι διαφορετικό. Μια αφήγηση που βασίζεται στη διασύνδεση αντί στον διαχωρισμό.
Πέρα από το «South by Southeast», το θερινό πρόγραμμα του μουσείου περιλαμβάνει και δύο ακόμη σημαντικές παρουσιάσεις. Δέκα χρόνια μετά τον θάνατο του Γιώργου Λάππα, το ΕΜΣΤ αφιερώνει ένα εκτενές Spotlight σε έναν από τους σημαντικότερους Έλληνες γλύπτες των τελευταίων δεκαετιών. Η έκθεση εστιάζει σε μια κομβική περίοδο της δουλειάς του, αναδεικνύοντας τον τρόπο με τον οποίο επαναπροσδιόρισε τη γλυπτική ως περιβάλλον, εμπειρία και πεδίο πειραματισμού με το φως, την εικόνα και τον χώρο.
Παράλληλα, η βιντεοεγκατάσταση «VOICES» της Μαργαρίτας Αθανασίου εξερευνά τις απρόσμενες σχέσεις ανάμεσα στον πνευματισμό, τις τεχνολογίες επικοινωνίας και τη γυναικεία εμπειρία. Μέσα από μια πολυεπίπεδη αφήγηση που κινείται ανάμεσα στην ιστορία, την προσωπική μνήμη και τη λαϊκή κουλτούρα, το έργο προτείνει μια ποιητική διερεύνηση της φωνής ως μέσου επικοινωνίας αλλά και διεκδίκησης παρουσίας.
Μαζί, οι τρεις αυτές εκθέσεις σχηματίζουν κάτι περισσότερο από ένα καλοκαιρινό πρόγραμμα. Συνθέτουν μια πρόταση για το πώς μπορεί να λειτουργήσει σήμερα ένα μουσείο σύγχρονης τέχνης, όχι ως χώρος επιβεβαίωσης βεβαιοτήτων αλλά ως πεδίο ερωτήσεων. Και ίσως αυτό να είναι το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της φετινής πρότασης του ΕΜΣΤ. Όχι ότι επιχειρεί να δώσει απαντήσεις για το ποιοι είμαστε- ποιος πράγματι μπορεί να απαντήσει με βεβαιότητα, αλλά ότι μας καλεί να ξανασκεφτούμε από πού κοιτάζουμε τον κόσμο όταν η ιστορική μας αλήθεια δοκιμάζει να μας χτυπήσει την πόρτα
