«Μια ιστορία βαρελιού»: Χιούμορ και ειρωνεία απέναντι στην (κοινωνική) υποκρισία

«Ο άνθρωπος είναι το μόνο ζώο που γελάει και κλαίει. Διότι είναι το μόνο ζώο που εκπλήσσεται επισημαίνοντας τις διαφορές ανάμεσα στο πώς είναι τα πράγματα και στο πώς θα έπρεπε να είναι», επισημαίνει στο κλασικό, πια, δοκίμιό του «Πνεύμα και χιούμορ» (1818) ο Γουίλιαμ Χάζλιτ. Πάντως, στην έννοια του κωμικού διακρίνονται διαφορετικές εκφάνσεις, όπως η ειρωνεία, το χιούμορ και η σάτιρα. Αυτές οι αποχρώσεις του κωμικού προκαλούνται -κατά κανόνα- από τη διασταύρωση του σοβαρού και του αστείου.

Στην ειρωνεία, το αστείο υποδηλώνεται μέσα από τη σοβαρότητα. Αντιθέτως, στο χιούμορ η σοβαρότητα είναι που κρύβεται πίσω από το αστείο, ενώ ταυτόχρονα επιδιώκεται ένας βαθύτερος συμβολισμός. Αλλά στην περίπτωση της σάτιρας υπάρχει η τάση ο σατιριστής να θίγει και να στηλιτεύει το σατιριζόμενο πρόσωπο ή την αντίστοιχη ιδέα, με τη σοβαρότητα να εκφράζεται με όχημα το αστείο. Και, βέβαια, είναι ο Αριστοφάνης που θα δικαίωνε τον Αριστοτέλη, ο οποίος ισχυριζόταν ότι ο σατιρικός δεν εξαιρεί κανέναν – ούτε τους φίλους του, ούτε τους εχθρούς. Οι «Αχαρνείς», οι «Νεφέλες», η «Λυσιστράτη» είναι μερικές μόνο από τις κωμωδίες του οι οποίες πέρα από τη δηλητηριώδη σάτιρα κατά των πολιτικών και άλλων, προσφέρουν μια πλήρη εικόνα της πόλης του και της εποχής του.

Σε κάθε περίπτωση, η σάτιρα είναι το λογοτεχνικό είδος που κατεξοχήν επινόησαν οι Ρωμαίοι – με σημαντικότερους συγγραφείς τον Οράτιο, τον Σενέκα και τον μέγιστο των σατιρικών Γιουβενάλη (55-130 μ.Χ.) ο οποίος προσδιόρισε τα δύο βασικά χαρακτηριστικά του σατιρικού συγγραφέα: την αγανάκτηση και την άποψη για τα πράγματα, για το πώς δηλαδή θα έπρεπε να είναι! Στο μυθιστόρημα, η σάτιρα κάνει σχεδόν από την αρχή την εμφάνισή της, όταν ακόμα αυτό το λογοτεχνικό είδος διαμορφωνόταν.

Το περίφημο «Δεκαήμερο» του Βοκάκιου (1313-1375), αυτή η συλλογή από 100 πεζά αφηγήματα καταφέρνει μία ρωγμή στο σκληρό θρησκευτικό κέλυφος της εποχής και περιγράφει με έντονα σατιρική διάθεση και μια ελευθεριάζουσα γραφή τον καθημερινό άνθρωπο: έξυπνο ή ανόητο, χαρούμενο ή λυπημένο, ευαίσθητο ή άσπλαχνο, θρησκευόμενο ή ηδονιστή, με τα ερωτικά πάθη του και τις γενετήσιες ορμές του.

Καθώς ο 15ος αιώνας έφτανε στη δύση του έρχεται στη Γαλλία ένα πεζογραφικό έργο που θα αποτελούσε ορόσημο στην παγκόσμια λογοτεχνία: Είναι ο «Γαργαντούας» του Φρανσουά Ραμπελαί (1494-1553), που εισάγει το γκροτέσκο, μια περιγραφή προσώπων και καταστάσεων με γελοιογραφική μορφή μέσα από μία σάτιρα ανελέητη και υπερβολική η οποία σαρκάζει τα πάντα: την πολιτική, τη φιλοσοφία, τους θεολόγους, τους μοναχούς, τους ιστορικούς, τις νηστείες, τα συχωροχάρτια, τους προτεστάντες, τους καθολικούς, τον Πάπα!

Ώσπου, στις αρχές του 17ου αιώνα, όταν το μυθιστόρημα σταδιακά εδραιώνεται ως μια σημαντική μορφή λογοτεχνίας, εμφανίζεται «Ο πολυμήχανος ιδαλγός Δον Κιχώτης από τη Μάντσα» του Μιγκέλ ντε Θερβάντες (1547-1616): Πρωταγωνιστής είναι ένας ξερακιανός γηραιός ιππότης που έχει ξεμυαλιστεί από την ανάγνωση ιπποτικών μυθιστορημάτων – παρωδία των οποίων συνιστούν οι περιπέτειές του. Σάτιρα ευρύτατου φάσματος, μέσα από μία πινακοθήκη χαρακτήρων που αρνούνται να προσαρμοστούν στην αέναη κοινωνική και τεχνολογική αλλαγή. Είναι το πρώτο μυθιστόρημα που εκτυπώθηκε, το οποίο εκδόθηκε σε δυο μέρη, το 1605 και το 1615 και, ασφαλώς, από τα πλέον δημοφιλή έργα της δυτικής λογοτεχνίας.

Έναν αιώνα μετά τον Ισπανό Θερβάντες, το μυθιστόρημα έγινε η κυρίαρχη επιλογή του αναγνωστικού κοινού στη Βρετανία, με αρκετούς πρωτοπόρους του είδους να υιοθετούν το κωμικό πνεύμα, ενώ υιοθετείται πλέον η άποψη ότι η σάτιρα μπορεί να θεραπεύσει και να αναμορφώσει. Αλλά ο κορυφαίος σατιρικός του 18ου αιώνα είναι αναμφίβολα ένας Ιρλανδός: ο Τζόναθαν Σουίφτ (1667-1745), ένα σχεδόν απίθανο πνεύμα το οποίο παρωδούσε τα πιο δημοφιλή λογοτεχνικά είδη της εποχής του και διακωμωδούσε με τρόπο απόλυτα καυστικό τις πολιτικές, φιλοσοφικές και θρησκευτικές ιδέες της εποχής του.

Όταν το 1726 εκδίδονται «Τα ταξίδια του Γκιούλιβερ», ο ευρωπαϊκός πολιτισμός θα αποκτούσε ένα από τα σημαντικότερα βιβλία του: Σε αυτό ο Σουίφτ σκηνοθετεί μία άγρια μεγαλόπνοη σάτιρα που έρχεται να εξευτελίσει απερίφραστα τον άνθρωπο και να υποδηλώσει -σε όλη της την έκταση- την ασημαντότητά του. Στο έργο αυτό, ο κεντρικός χαρακτήρας Γκιούλιβερ περιπλανιέται σε φανταστικές χώρες, αποφασισμένος να ανακαλύψει τι κρύβεται κάτω από την παραπλανητική επιφάνεια των πραγμάτων. Πίσω, όμως, από το σοβαρό και κατά τα φαινόμενα αντικειμενικό, αθώο και ειλικρινές ύφος του, υπάρχει μία συντριπτική σάτιρα που υπονομεύει συστηματικά τα πρόσωπα, τα πάθη, τις ματαιοδοξίες, τους θεσμούς και γελοιοποιεί ολόκληρο το οικοδόμημα του -κατ επίφασιν- ανθρώπινου πολιτισμού.

Ο Σουίφτ έγραψε ένα ακόμα από τα πλέον πρωτότυπα και τολμηρά σατιρικά κείμενα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας: το «Μια ιστορία βαρελιού». Στον πυρήνα του βιβλίου βρίσκεται η αλληγορική ιστορία τριών αδελφών, οι οποίοι συμβολίζουν διαφορετικά χριστιανικά δόγματα. Με αυτή τη σατιρική κατασκευή, ο συγγραφέας σχολιάζει τις θρησκευτικές διαμάχες και τις αλλοιώσεις της αρχικής πίστης μέσα στους αιώνες. Ωστόσο, το έργο δεν περιορίζεται μόνο στη θρησκεία.

Ο ανεξάντλητος Ιρλανδός συγγραφέας επιτίθεται στους συγγραφείς, στους κριτικούς, στους φιλοσόφους και στους «μοντέρνους» διανοουμένους, τους οποίους θεωρεί συχνά επιφανειακούς και αλαζόνες. Η σάτιρά του είναι τόσο έντονη ώστε πολλές φορές αγγίζει τα όρια της πρόκλησης, χωρίς όμως να χάνει ποτέ τη λογοτεχνική της δύναμη.

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία του έργου είναι η γλωσσική δεξιοτεχνία του συγγραφέα. Είναι γεγονός ότι η πρόζα του Σουίφτ συνδυάζει ζωντάνια, ειρωνεία και εκπληκτική ευρηματικότητα, δημιουργώντας ένα κείμενο που απαιτεί προσοχή, αλλά σε ανταμείβει με συνεχή πνευματικά παιχνίδια. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Harold Bloom χαρακτήρισε το έργο ως την «καλύτερη πρόζα στην αγγλική γλώσσα μετά τον Σαίξπηρ». Πράγματι, ο Σουίφτ κατορθώνει να συνδυάσει τη βαθιά σκέψη με το ξεκαρδιστικό χιούμορ, αποδεικνύοντας τη μοναδική του ιδιοφυΐα.

Κατά τα άλλα, το «Μια ιστορία βαρελιού» παραμένει ένα διαχρονικό έργο, γιατί τα θέματα που θίγει εξακολουθούν να είναι επίκαιρα: Η ανθρώπινη αλαζονεία, η ανάγκη για επίδειξη γνώσεων και η υποκρισία της κοινωνίας δεν ανήκουν μόνο στο παρελθόν. Ο συγγραφέας των «Ταξιδιών του Γκιούλιβερ», δημιουργεί ένα έργο γεμάτο ειρωνεία, πνευματώδες χιούμορ και αμείλικτη κριτική απέναντι στην κοινωνία και τις ιδέες της εποχής του. Μέσα από μια φαινομενικά χαοτική αφήγηση, ο Σουίφτ καταφέρνει να αποκαλύψει την ανθρώπινη ματαιοδοξία, τη διανοητική υποκρισία και την κατάχρηση της εξουσίας. Και όλα αυτά, μέσα από μια σάτιρα ακραία επιθετική, η οποία ουσιαστικά μας καλεί να αμφισβητήσουμε -μέχρι εσχάτων- κάθε μορφή αυθεντίας. Κάπως έτσι, έπειτα από την ανάγνωση αυτού το έργου, οι συνέπειες μοιάζουν μάλλον αναπόφευκτες: τίποτα δεν θα είναι πια το ίδιο…

ΒΙΒΛΙΑ ΣΤΗ ΒΙΤΡΙΝΑ

Νοέμβριος 1967, Ισλανδία. Η δεκατετράχρονη Μαρσί αλληλογραφεί κρυφά με ένα αγόρι που δεν έχει γνωρίσει ποτέ – του γράφει μάλιστα, χρησιμοποιώντας το όνομα της μεγαλύτερης αδελφής της, της Στίνα. Όταν φτάνει η μέρα που έχουν κανονίσει να συναντηθούν, η Μαρσί δεν πηγαίνει στο ραντεβού. Την ίδια νύχτα, η Στίνα εξαφανίζεται μυστηριωδώς. Το μόνο που βρίσκουν οι αρχές είναι το άνοράκ της. Νοέμβριος 1977. Η υπόθεση της Στίνα παραμένει ανεξιχνίαστη. Μέχρι που η Μαρσί λαμβάνει ξαφνικά ένα γράμμα από τον μυστικό φίλο των εφηβικών της χρόνων. Αποφασισμένη να ανακαλύψει τι συνέβη στην αδελφή της, η Μαρσί επιστρέφει στον τόπο που προσπαθούσε χρόνια να ξεχάσει. Όμως εκεί την περιμένουν ενοχές, οικογενειακά δράματα και μια αλήθεια πιο σκληρή από όσο μπορεί να αντέξει. Είναι αδύνατο πλέον να εμπιστευτεί το μυαλό της. Τα όνειρα μπλέκονται με τις αναμνήσεις, η αϋπνία συσκοτίζει την κρίση της και η αλήθεια μοιάζει να ξεγλιστρά κάθε φορά που νομίζει πως την αγγίζει. Κάποιος ξέρει τι συνέβη εκείνη τη νύχτα. Κάποιος την παρακολουθεί. Και όσο η Μαρσί πλησιάζει στην αλήθεια, νιώθει πως μπορεί να είναι το επόμενο θύμα. Γιατί κάποια μυστικά δεν θάβονται ποτέ. Περιμένουν να έρθουν στο φως. Ένα σκοτεινό, εθιστικό θρίλερ που θα κάνει τον αναγνώστη να γυρίζει τις σελίδες με κομμένη την ανάσα – και να υποψιάζεται τους πάντες μέχρι το σοκαριστικό φινάλε. 

Αθήνα, άνοιξη του 2016, και η χώρα παλεύει ακόμη με την οικονομική κρίση. Πυρκαγιές καταστρέφουν παλαιά σπίτια του κέντρου και εγκαταλειμμένα βιομηχανικά κτίρια, ενώ στους δρόμους του Μεταξουργείου βρίσκονται δολοφονημένες αλλοδαπές σεξεργάτριες. Λόγω των πολλών ανοιχτών μετώπων, όταν στο παλιό εργοστάσιο της Columbia θα βρεθούν δύο σκελετοί κι ένα κεχριμπαρένιο κομπολόι, σαν επιθανάτιο στολίδι, μόνο η αστυνόμος Αΐντα Μητροπούλου θα θελήσει να ερευνήσει αυτή την ανεξιχνίαστη υπόθεση. Με τη βοήθεια ενός Ρομά αστυφύλακα, ενός αστυνομικού νερντ της τεχνολογίας και μιας ομάδας γκραφιτάδων, κυρίως όμως με τη βοήθεια του παλιού της φίλου, του Χάρη Νικολόπουλου, η Αΐντα θα περιπλανηθεί στις γειτονιές του υποβαθμισμένου κέντρου, στα προσφυγικά της Καλλιθέας και στο ερειπωμένο παλιό εργοστάσιο της Columbia, αναζητώντας τον μίτο που συνδέει παλιές και καινούργιες δολοφονίες, εξαφανισμένους μουσικούς και παλαίμαχους δημοσιογράφους, ανθρώπους της νύχτας και επαγγελματίες κακοποιούς. Γιατί όπως λέει συχνά ο Χάρης Νικολόπουλος, ποτέ τα πράγματα δεν είναι όπως φαίνονται· αλλά ούτε φαίνονται όπως είναι.

Η αφήγηση παρουσιάζει μια άνιση ερωτική σχέση και μια ιστορία απιστίας, χρησιμοποιώντας την προσωπική εμπειρία της αφηγήτριας ως αφετηρία για μια βαθύτερη εξερεύνηση των ανθρώπινων σχέσεων. Μέσα από μια ειλικρινή και διεισδυτική ματιά, η ηρωίδα παρατηρεί τόσο τη δική της συμπεριφορά όσο και εκείνη των ανθρώπων γύρω της, αποκαλύπτοντας τις αθέατες εντάσεις, τις ανάγκες και τις επιθυμίες που καθορίζουν τις σχέσεις εξουσίας ανάμεσα στους ανθρώπους. Η εξιστόρηση δεν περιορίζεται μόνο στο προσωπικό επίπεδο, αλλά επεκτείνεται και στον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία επηρεάζει την ανθρώπινη συμπεριφορά. Η συγγραφέας συνδέει τις ιδιωτικές συγκρούσεις με ευρύτερα κοινωνικά ζητήματα, όπως η ανάγκη για αποδοχή, η εμμονή με την εικόνα και το κοινωνικό κύρος, καθώς και η επίδραση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στη διαμόρφωση της ταυτότητας. Παράλληλα, ασκεί έντονη κριτική στις πατριαρχικές και ετεροκανονικές αντιλήψεις που εξακολουθούν να επηρεάζουν τις ερωτικές σχέσεις. Με λιτό αλλά αιχμηρό ύφος, το έργο εξετάζει την ευαλωτότητα, την εξάρτηση και την ανάγκη για επιβεβαίωση, δημιουργώντας ένα κείμενο βαθιά σύγχρονο και ιδιαίτερα επίκαιρο για τον σημερινό αναγνώστη.

Ένα καταιγιστικό μυθιστόρημα που συνδυάζει το αστυνομικό θρίλερ με το σκοτεινό φανταστικό, δημιουργώντας μια παγωμένη, ασφυκτική ατμόσφαιρα με θέατρο δράσης μια μικρή πόλη στην Αλάσκα. Η άγρια δολοφονία ενός παιδιού αναζωπυρώνει φόβους και προκαταλήψεις της κοινής γνώμης, που σπεύδει να κατηγορήσει την Αποικία, μια εξόριστη κοινότητα βαμπίρ! Η αστυνομικός Μπάρμπαρα Άτκινς, ειδική στα εγκλήματα βαμπίρ, καλείται να αποφασίσει αν πρέπει να διατάξει την εξόντωσή τους, όμως οι αμφιβολίες της την οδηγούν σε μια επικίνδυνη έρευνα. Με τη βοήθεια του απομονωμένου πρώην σερίφη Τζένσεν Τάκερ, ξετυλίγει τα σκοτεινά μυστικά του παρελθόντος της πόλης. Καθώς τα πτώματα πολλαπλασιάζονται και η ένταση κορυφώνεται, το μυθιστόρημα θέτει ένα ανατριχιαστικό ερώτημα: ποιο τέρας είναι τελικά πιο επικίνδυνο, το υπερφυσικό ή το ανθρώπινο; Πρόκειται για ένα πολυεπίπεδο θρίλερ για τον φόβο, την προκατάληψη και την ανεξέλεγκτη βία.