Καθώς κάνεις τη βόλτα σου στις αίθουσες της έκθεσης «Schiaparelli: Fashion Becomes Art» στο Victoria and Albert Museum, στο Λονδίνο, κάποια στιγμή σταματάς να κοιτάς τα ρούχα σαν ρούχα. Συμβαίνει κάπου ανάμεσα στο skeleton dress, στα χρυσαφένια κοσμήματα που μοιάζουν με ανατομικά όργανα, στα κεντήματα που θυμίζουν οφθαλμαπάτες και στις τεράστιες φωτογραφίες από γυναίκες που μοιάζουν περισσότερο με μυθολογικά πλάσματα παρά με socialites της εποχής τους. Συνειδητοποιείς ότι η Elsa Schiaparelli δεν ήταν απλώς σχεδιάστρια μόδας, αλλά image-maker πριν καν υπάρξει ο όρος. Ένας άνθρωπος που καταλάβαινε ότι η εικόνα μπορεί να γίνει αφήγηση, performance, ακόμα και σοκ.
Ένας από τα στοιχεία που κάνουν την έκθεση πραγματικά απολαυστική είναι ο τρόπος που έχουν στηθεί όλα μέσα στον χώρο. Οι επιμελητές μοιάζουν να έχουν αγκαλιάσει πλήρως τη σουρεαλιστική λογική της Schiaparelli, δημιουργώντας μια εμπειρία που θυμίζει λίγο fashion exhibition και λίγο παραμορφωμένο θεατρικό σκηνικό. Υπάρχουν αποκαλύψεις πίσω από καμπύλους τοίχους, κούκλες που εμφανίζονται ξαφνικά μέσα από σκοτεινά περάσματα, φωτισμοί που αφήνουν για λίγα δευτερόλεπτα ένα κόσμημα ή ένα κέντημα να λάμψει σχεδόν απόκοσμα.
Photo: ©Αντιγόνη Πάντα-Χαρβά
Και κάπου εκεί αρχίζεις να νιώθεις ότι η έκθεση έχει κάτι από την Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων, σαν να μπαίνεις σε έναν κόσμο όπου ένα παπούτσι μπορεί να γίνει καπέλο, ένας αστακός couture μοτίβο και ένα τηλέφωνο του Salvador Dalí να συνομιλεί με το διάσημο lobster dress που φόρεσε η Wallis Simpson. Είναι ένα ταξίδι μέσα στο μυαλό μιας γυναίκας που αντιμετώπισε τη μόδα σαν όνειρο, πρόκληση και ψυχολογικό θέατρο και που, σχεδόν έναν αιώνα μετά, συνεχίζει να επηρεάζει το πώς καταναλώνουμε εικόνες σήμερα.
Από τα sections με τα εκθαμβωτικά βραδινά φορέματα μέχρι τις προθήκες γεμάτες κουμπιά σε σχήμα εντόμων, λαχανικών και μικρών σουρεαλιστικών γλυπτών, η έκθεση καταφέρνει να μεταφέρει κάτι πολύ βασικό για τη Schiaparelli, ότι ακόμα και η πιο μικρή λεπτομέρεια έπρεπε να κουβαλά χιούμορ, υπερβολή ή οπτική πρόκληση. Ανάμεσα στα couture κομμάτια που φόρεσαν η Marlene Dietrich ή η Mae West, υπάρχουν και αρκετά πιο καθημερινά λουκ που θέλεις πραγματικά να μπορούσες να δοκιμάσεις, γιατί πίσω από τον σουρεαλισμό και το spectacle, η Schiaparelli ήξερε επίσης πώς να κάνει ένα ρούχο να μοιάζει απίστευτα επιθυμητό. Δεν αντιμετώπιζε ποτέ ούτε το πιο μικρό στοιχείο ενός ρούχου σαν διακοσμητικό, τα πάντα είχαν χαρακτήρα, ειρωνεία, θεατρικότητα. Ακόμα και ένα κουμπί έπρεπε να λέει ιστορία.
Photo: David Parry/PA Media Assignments
Photo: David Parry/PA Media Assignments
Photo: David Parry/PA Media Assignments
Και η ίδια η ζωή της, όμως, είχε κάτι σχεδόν κινηματογραφικό. Γεννήθηκε στη Ρώμη το 1890 σε μια αριστοκρατική και βαθιά διανοούμενη οικογένεια, ο πατέρας της ήταν διευθυντής της Βιβλιοθήκης του Βατικανού, ο θείος της διάσημος αστρονόμος και η μητέρα της ναπολιτάνικης καταγωγής. Από μικρή αισθανόταν ότι δεν ταίριαζε στο περιβάλλον της, ήταν εκκεντρική, αντιδραστική, εμμονική με τη λογοτεχνία και τη φαντασία. Σε ένα από τα πιο γνωστά περιστατικά της ζωής της -που η έκθεση αναφέρει διακριτικά μέσα από αρχειακό υλικό- ως παιδί, φύτεψε σπόρους λουλουδιών στο πρόσωπο και στα αυτιά της επειδή ήθελε “να ανθίσει” και να γίνει όμορφη. Αυτό το μείγμα σουρεαλισμού, θεατρικότητας και εμμονής με τη μεταμόρφωση δεν έφυγε ποτέ από πάνω της.
Αριστερά: Elsa Schiaparelli in her boutique at 21 Place Vendôme, Harper’s Bazaar, October 1935. Photograph by François Kollar © GrandPalaisRmn – Gestion droit d’auteur François Kollar. Δεξιά: Vogue 1940; Designer Elsa Schiaparelli wearing black silk dress with crocheted collar of her own design and a turban (Photo by Fredrich BakerCondé Nast via Getty Images). ©V&A.
Η ζωή της πέρασε από αλλεπάλληλες μετακινήσεις και ανατροπές. Έφυγε από τη Ρώμη, έζησε στο Λονδίνο, παντρεύτηκε έναν αποκρυφιστή, κατέληξε στη Νέα Υόρκη σχεδόν χωρίς χρήματα, μεγάλωσε μόνη την κόρη της και τελικά βρέθηκε στο Παρίσι της δεκαετίας του ’20, μέσα στον πυρήνα της avant-garde καλλιτεχνικής σκηνής. Εκεί γνώρισε ποιητές, φωτογράφους, ζωγράφους, σουρεαλιστές και, κυρίως, εκεί κατάλαβε ότι η μόδα μπορούσε να γίνει κάτι πολύ περισσότερο από πολυτέλεια.
Η έκθεση χωρίζεται σε θεματικές ενότητες που λειτουργούν σχεδόν σαν διαφορετικά κεφάλαια του μυαλού της. Δεν ακολουθεί αυστηρά χρονολογική σειρά, ευτυχώς, γιατί η ίδια δεν ήταν ποτέ άνθρωπος της τάξης και της συμμετρίας. Η αφήγηση κινείται ανάμεσα στη βιογραφία, στη σουρεαλιστική τέχνη, στην couture δημιουργία και στη σύγχρονη αναγέννηση του οίκου, χτίζοντας σιγά-σιγά την εικόνα μιας γυναίκας που έβλεπε το σώμα σαν καμβά.
Photo: ©Αντιγόνη Πάντα-Χαρβά
Photo: ©Αντιγόνη Πάντα-Χαρβά
Ένα από τα πιο δυνατά τμήματα αφορά φυσικά τη σχέση της με τους σουρεαλιστές. Εκεί βρίσκονται οι συνεργασίες της με τον Salvador Dalí και τον Jean Cocteau. Σε άλλη αίθουσα, η έκθεση περνάει στην εμμονή της με το σώμα και την ανατομία. Χρυσά κοσμήματα σε σχήμα ματιών, χειλιών, καρδιών, πνευμόνων και χεριών, τζάκετ που κάνουν οφθαλμαπάτες, λεπτομέρειες και φορέματα που μοιάζουν να αλλάζουν μορφή ανάλογα με το πώς πέφτει πάνω τους το φως. Εκεί φαίνεται ξεκάθαρα πόσο επηρέασε όχι μόνο τη μόδα αλλά και ολόκληρη τη λογική του σύγχρονου editorial styling. Πολλά από αυτά που βλέπουμε σήμερα σε κόκκινα χαλιά, καμπάνιες μόδας ή ακόμα και σε ποπ σταρ που ντύνονται camp surreal, ξεκινούν από εδώ.
Κάπου εκεί η έκθεση κάνει έξυπνα το πέρασμα στο σήμερα, γιατί ένα μεγάλο μέρος της αφορά τον Daniel Roseberry και τη σύγχρονη εκδοχή του οίκου Schiaparelli. Και εδώ πραγματικά καταλαβαίνεις γιατί ο οίκος ξαναμπήκε τόσο επιθετικά στη fashion conversation τα τελευταία χρόνια. Ο Roseberry δεν αντιμετωπίζει τη Schiaparelli σαν heritage brand που πρέπει να αντιγράφει αρχειακά λουκ, αντιθέτως, αντιλαμβάνεται ότι η ουσία της ήταν το θέαμα, η υπερβολή, η εικόνα που προκαλεί αντιδράσεις.
Lobster Telephone, 1938, Salvador Dali. ©Salvador Dali Gala, Salvador Dali Foundation DACS, London
Photo: David Parry/PA Media Assignments
Δεν υπάρχει η αίσθηση του παλιού και του νέου, αλλά η αίσθηση ότι η ίδια ήταν πάντα μπροστά από την εποχή της και ότι απλώς ο σημερινός κόσμος των social media και της εικόνας έφτασε επιτέλους σε σημείο να την καταλάβει. Ήταν αντιφατική, ελιτίστρια αλλά και επαναστάτρια. Θεατρική αλλά και businesswoman. Είχε χιούμορ αλλά και σκοτεινιά. Και η έκθεση αφήνει αυτές τις αντιφάσεις να υπάρχουν.
Leonor Fini for Schiaparelli perfume bottle ‘Shocking 1937 © 2025 ADAGP Paris and DACS London. Photo Patrimoine Schiaparelli Paris. Photograph © Emil-Larsson.
Choker by Schiaparelli Pagan collection Fall 1938. Photograph © Emil Larsson
Υπάρχει επίσης πολύ ενδιαφέρον αρχειακό υλικό. Φωτογραφίες, διαφημίσεις αρωμάτων, αποσπάσματα από περιοδικά, sketches, προσωπικά αντικείμενα και συνεργασίες που δείχνουν πώς έχτιζε γύρω της ολόκληρο μύθο και πουλούσε φαντασία και εικόνες που έμοιαζαν να έχουν ξεπηδήσει από όνειρο ή πυρετό. Στο τέλος της βόλτας, αυτό που είναι ξεκάθαρο είναι πως η Schiaparelli επιβιώνει επειδή ήταν παράξενη. Σε έναν κόσμο που έχει κουραστεί από την τέλεια, αποστειρωμένη πολυτέλεια, το παράξενο μοιάζει ξανά επικίνδυνα γοητευτικό.
Schiaparelli: Fashion Becomes Art, Victoria and Albert Museum, Λονδίνο. Διάρκεια, μέχρι 8 Νοεμβρίου 2026. Περισσότερα ΕΔΩ.
