Η ισραηλινή κυβέρνηση ενέκρινε την Κυριακή (28/06) ομόφωνα την αναγνώριση της Γενοκτονίας των Αρμενίων. Πρόκειται για μια κίνηση συμβολική, αλλά με ειδικό ιστορικό και πολιτικό βάρος. Η απόφαση δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τη βαθιά κρίση στις σχέσεις Ισραήλ-Τουρκίας τα τελευταία χρόνια, με πιο πρόσφατη φάση επιδείνωσης τον πόλεμο στη Γάζα από το 2023 έως σήμερα. Όσο κι αν η ισραηλινή κυβέρνηση αρνείται να συνδέσει την αναγνώριση με την παρούσα συγκυρία, δύσκολα μπορεί κανείς να απομονώσει τις δύο εξελίξεις.
Η σημασία της αναγνώρισης φαίνεται καλύτερα σε ιστορικό βάθος. Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τα οθωμανικά στρατοδικεία και οι προσπάθειες δίωξης αξιωματούχων των Νεότουρκων εντάχθηκαν σε ένα διεθνές πλαίσιο – τη Συνθήκη των Σεβρών – που άνοιγε ζητήματα ευθύνης, μειονοτικών δικαιωμάτων, επιστροφής περιουσιών και προστασίας όσων είχαν εκτοπιστεί ή εξισλαμιστεί διά της βίας.
Τα γεγονότα όμως που οδήγησαν στην ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας και η αντικατάσταση των Σεβρών από τη Συνθήκη της Λωζάννης, οδήγησαν σταδιακά σε εγκατάλειψη αυτών των σχεδίων. Νέα προτεραιότητα έγινε η κυριαρχία του τουρκικού κράτους και η αποκατάσταση των σχέσεων των άλλων κρατών μαζί του. Η λογοδοσία για τα εγκλήματα εις βάρος των Αρμενίων πέρασε σε δεύτερη, αν όχι τρίτη, μοίρα.
Για δεκαετίες, το Ισραήλ απέφευγε την αναγνώριση της Γενοκτονίας των Αρμενίων, για λόγους κυρίως πρακτικούς και πολιτικούς. Η Τουρκία ήταν σημαντικός περιφερειακός εταίρος, ενώ υπήρχε και η σχέση του Ισραήλ με το Αζερμπαϊτζάν, παραδοσιακό αντίπαλο της Αρμενίας. Πέρα όμως από αυτούς τους προφανείς πολιτικούς λόγους, η καθυστέρηση σχετιζόταν ίσως και με τη θέση του Ολοκαυτώματος στην ισραηλινή πολιτική ταυτότητα.
Σε πολλές συζητήσεις, ακαδημαϊκές και μη, η αναγνώριση της Γενοκτονίας των Αρμενίων αντιμετωπιζόταν σαν να μπορούσε να μειώσει τη μοναδικότητα της εβραϊκής τραγωδίας. Συγκεκριμένα ο Eldad Ben Aharon, Ισραηλινός ιστορικός των διεθνών σχέσεων, ο οποίος έχει μελετήσει ειδικά τη θέση της Γενοκτονίας των Αρμενίων στην ισραηλινή εξωτερική πολιτική και τη σχέση της με τη μνήμη του Ολοκαυτώματος, στο κείμενό του το 2020 “The Contested Memories of the Armenian Genocide in International Relations”, εξηγούσε πως η αναγνώριση της Γενοκτονίας των Αρμενίων σκόνταφτε για δεκαετίες σε ένα πρόβλημα τοποθέτησης της εβραϊκής μνήμης ανάμεσα στις μνήμες των άλλων εθνών, που είχε ως επίκεντρό του την αντίληψη ότι η μνήμη του Ολοκαυτώματος πρέπει να προστατευθεί ως απολύτως μοναδική.
Το Ολοκαύτωμα για την ισραηλινή κοινωνία είναι θεμέλιο πολιτικής ταυτότητας, κρατικής μνήμης και συλλογικής αυτογνωσίας. Γι’ αυτό και, όπως έδειχνε ο Ben Aharon, η αναγνώριση της Γενοκτονίας των Αρμενίων αντιμετωπίστηκε για χρόνια σαν πιθανή απειλή. Σαν να μπορούσε να μειώσει το βάρος της εβραϊκής εμπειρίας, να σχετικοποιήσει το Ολοκαύτωμα ή να ανοίξει έναν ανταγωνισμό θυμάτων.
Ο Ben Aharon αντέτασσε απέναντι σε αυτή την άποψη πως το παγκόσμιο μάθημα που παίρνουμε από το Ολοκαύτωμα, ιδιαίτερα στη μεταψυχροπολεμική εποχή, είναι ότι η στοχοποίηση μειονοτήτων και η οργανωμένη κρατική βία εναντίον μιας θρησκευτικής ή εθνοτικής ομάδας αφορούν την ίδια την αξία της ανθρώπινης ζωής, ανεξαρτήτως εθνότητας, θρησκείας ή φυλής. Με αυτή την έννοια, η αναγνώριση της Γενοκτονίας των Αρμενίων δεν υπονομεύει τη μνήμη του Ολοκαυτώματος.
Η προσέγγιση αυτή λοιπόν προσθέτει στην ισραηλινή αναγνώριση ένα επιπλέον φορτίο. Πράγματι, δεν μπορεί να μην εκληφθεί ως μια κίνηση εναντίον της Τουρκίας, αλλά μπορεί να ερμηνευτεί παράλληλα ως μια μετατόπιση στον τρόπο με τον οποίο το Ισραήλ διαβάζει τη σχέση ανάμεσα στη δική του τραυματική μνήμη και στη μνήμη άλλων λαών. Κι αν δεν είναι αυτός ο αρχικός στόχος, εκ των πραγμάτων αυτό συμβαίνει. Αφού η αναγνώριση της Γενοκτονίας των Αρμενίων λέει πλέον ότι η μνήμη του Ολοκαυτώματος δεν χρειάζεται να φοβάται άλλες μνήμες, τότε το ίδιο το παγκόσμιο νόημά της μπορεί να οδηγεί και στην αναγνώρισή τους.
