«Το κουρδιστό πορτοκάλι»: μια ανατριχιαστική ανατομή της βίας

Η ιστορία της βίας δεν είναι μόνο αποτρόπαιη, αλλά και κατά έναν παράξενο τρόπο γοητευτική, αφού είναι σύμφυτη με τη φυσική εξέλιξη του κόσμου και την επιθυμία του ανθρώπου για επικράτηση και επιβίωση. Για άλλους, πάλι, η βία είναι ένα μεγάλο κακό, ίσως το απόλυτο κακό που πρέπει να καταπολεμηθεί και να περιορισθεί στο ελάχιστο.

Σε κάθε περίπτωση, δεν μπορεί κανείς να αρνηθεί την αναγκαιότητά της σε όλες σχεδόν τις ιστορικές επαναστάσεις που αποκατέστησαν συλλογικές αδικίες και επέβαλαν δικαιότερες κοινωνικές συνθήκες. «Η βία παίζει και έναν σπουδαίο ρόλο στην ιστορία, έναν προοδευτικό ρόλο» αναφέρει ο Φρειδερίκος Ένγκελς στο «Ο Ρόλος της Βίας στην Ιστορία» και προσθέτει χαρακτηριστικά ότι «σύμφωνα  με τα λόγια του Μαρξ, είναι η μαμή που από κάθε παλιά κοινωνία, ξεγεννά μια καινούργια κοινωνία και αποτελεί το όργανο με το οποίο επιβάλλεται η κοινωνική εξέλιξη και το οποίο σπάζει τις αποστεωμένες, τις νεκρές πολιτικές μορφές. Για να ανατραπεί το οικονομικό σύστημα της
εκμετάλλευσης, θα χρειαστεί η βία».

Απ’ την άλλη, η βία προϋπάρχει της βιαιοπραγίας, με τον άνθρωπο να εξοικειώνεται από νωρίς μαζί της όταν αυτή εμφανίζεται ποικιλοτρόπως: η αιφνίδια λύπη, η απογοήτευση, η απελπισία, ο πόνος, ο τρόμος, ο θάνατος εγγράφονται σταδιακά στο εύρος των ανθρωπίνων εμπειριών δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για μια συνειδητά επερχόμενη βίαιη συμπεριφορά.

Και, βέβαια, μπορεί να υποθέτουμε ότι κανένας δεν έχει το δικαίωμα να μας αφαιρέσει τη ζωή και την ελευθερία να τη διαμορφώσουμε όπως επιθυμούμε, αλλά η ίδια η Ιστορία δείχνει ότι η αξία της ζωής και η ελευθερία διαμόρφωσής της δεν χαρίζονται. Πάντοτε είναι πιθανόν κάποιος άλλος να χρειάζεται τη ζωή και την ελευθερία μας, όπως ακριβώς οι Ισπανοί άποικοι τη ζωή και την ελευθερία των ιθαγενών.

Οι κοινωνικοί ψυχολόγοι έχουν δώσει -τα τελευταία χρόνια- ουκ ολίγες αναλύσεις πάνω στο θέμα της εγγενούς ροπής των κοινωνιών προς τη βία: έθεσαν στο επίκεντρο του προβληματισμού τους την υπόθεση ότι η βασική αιτία της επιθετικότητας είναι η διάψευση των προσδοκιών. Πάντως, το κατά πόσο η προδιάθεση της βίας -η οποία μπορεί να τροφοδοτεί την επιθετικότητα- μετατρέπεται πράγματι σε έμπρακτη άσκηση βίας, παραμένει ένα ανοικτό ερώτημα.

Η προσέγγιση του σπουδαίου Γάλλου φιλοσόφου Μισέλ Φουκώ εστιάζει στη βία της σύγχρονης κοινωνίας: Εκεί όπου ο ορθολογισμός, ακόμη και όταν αναφέρεται σε δικαιώματα, είναι δυνατόν να εκτραπεί σε βίαιες πρακτικές προκειμένου να υλοποιηθεί κάποιο σχέδιο αποφυγής υποτιθέμενων απειλών. Ή προκειμένου να επιτευχθεί η βελτίωση της κοινωνίας σύμφωνα με τα κριτήρια εκείνων που έχουν την εξουσία. Όσο για την ατομική άσκηση βίας -ως ακραία μορφή προσβολής- δεν είναι συνήθως αποτέλεσμα σχεδιασμού, αλλά εμπλοκής.

Όπως και να ’χει, στο μέτρο που ο άνθρωπος είναι ελεύθερος να δράσει, δηλαδή ελεύθερος να επιλέξει ανάμεσα σε διαφορετικούς δρόμους δράσης, η συμπεριφορά του είναι και παραμένει απρόβλεπτη. Δεν υπάρχουν άνευ όρων βίαια άτομα. Υπάρχουν μόνο άτομα που εκδηλώνουν βία κάτω από ορισμένες συνθήκες και για ορισμένους -λιγότερο ή περισσότερο εμφανείς- λόγους.

Αυτό ακριβώς το περίπλοκο θέμα της βίαιης συμπεριφοράς ανατέμνει εξαιρετικά ο Άντονι Μπέρτζες με το «Κουρδιστό πορτοκάλι» –  ένα από τα σημαντικότερα μυθιστορήματα του εικοστού αιώνα. Τι εξωθεί έναν έφηβο στη βία; Ποια ανάγκη ικανοποιεί αναζητώντας φρικτές συγκινήσεις; Και, πάνω απ’ όλα, τι θα συμβεί εάν ένα παντοδύναμο κράτος αποφασίσει να τον θεραπεύσει από την εγκληματική συμπεριφορά; Πρωταγωνιστής και αφηγητής του μυθιστορήματος -που θα γνώριζε τεράστια επιτυχία, το 1971, στην κινηματογραφική του εκδοχή από τον Στάνλεϊ Κιούμπρικ- είναι ένας 15χρονος, ο Άλεξ, ο οποίος κατοικεί με τους γονείς του σε μια απροσδιόριστη ζοφερή πόλη του μέλλοντος.

Ο νεαρός -που λατρεύει τον Μπετόβεν και τον Μότσαρτ- συνηθίζει να «διασκεδάζει» με τους φίλους του  τις νύχτες, προβαίνοντας σε ακραίες πράξεις βίας: εκτονώνονται κλέβοντας αυτοκίνητα, σκίζοντας τα καθίσματα στα τρένα, προκαλώντας με τους σουγιάδες τους αντίπαλες μικροσυμμορίες και τρομάζοντας ηλικιωμένους. Ώσπου, ένα βράδυ εισβάλλουν στο σπίτι κάποιου προοδευτικού συγγραφέα και αφού τον βασανίζουν, σκοτώνουν τη γυναίκα του! Σύντομα θα συλληφθούν και θα καταδικαστούν σε πολυετή φυλάκιση, αλλά η ιστορία δεν τελειώνει εδώ.

Το σύστημα τον επιλέγει ως πειραματόζωο για να υποστεί μια ταχύρρυθμη ιατρική «θεραπεία» με στόχο να εξαρθρωθούν τα βίαια ένστικτά του. Κάπως έτσι, ο νεαρός εγκληματίας θα υποστεί -μέσα από τους κρατικούς μηχανισμούς επιβολής- μία καθολική αλλοίωση και θα μεταλλαχθεί σε έναν άνθρωπο-μηχανή, εξαναγκασμένο σε πράξεις κοινωνικά αποδεκτές, αλλά και ανίκανο να αντιδράσει σε οποιαδήποτε μορφή βίας που ο ίδιος, πλέον, υφίσταται.

Ευφυΐα σε περίσσεια, διεισδυτική ματιά και δηκτικά κοινωνικά σχόλια από έναν χαρισματικό συγγραφέα ο οποίος χρησιμοποιεί τη μέθοδο του σοκ για να εξαναγκάσει -με τη σειρά του- τον αναγνώστη να στοχαστεί πάνω στις ιδιαιτερότητες της εφηβικής βίας. Αλλά και να κατανοήσει τις συνέπειες της καταστολής και της θεσμικής βίας, η οποία συχνά είναι πιο απάνθρωπη και πιο διεστραμμένη, ικανή ακόμη και να μετατρέψει έναν νέο άνθρωπο σε ένα «κουρδιστό πορτοκάλι»…

ΒΙΒΛΙΑ ΣΤΗ ΒΙΤΡΙΝΑ

Το βιβλίο αυτό του Ζοζέ Σαραμάγκου, που δημοσιεύτηκε το 1980 και εκδίδεται για πρώτη φορά στα ελληνικά, εξεικονίζει τον αγώνα ενός λαού να ξεπεράσει αιώνες καταπίεσης, εκμετάλλευσης και κοινωνικής ανισότητας. Η περίτεχνη αφήγηση, προσωπική και αυτοβιογραφική, παρακολουθεί την πορεία της οικογένειας Μάου-Τέμπο. Πρόκειται για φτωχούς αγρότες που μοιάζουν αρκετά με τους προγόνους του ίδιου του συγγραφέα. Η ζωή αυτών των ανθρώπων, γεμάτη κόπο και ιδρώτα, εκτυλίσσεται σε μια μαρτυρική περιοχή της νότιας Πορτογαλίας. Στο φόντο εξελίσσονται σημαντικά γεγονότα, εθνικά και διεθνή, όπως η έλευση της δημοκρατίας στη χώρα, οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι, καθώς επίσης η απόπειρα δολοφονίας κατά του δικτάτορα Σαλαζάρ. Όμως τίποτα δεν επηρεάζει πιο πολύ τους χαρακτήρες από την προοπτική να υπάρξουν αλλιώς, τίποτα δεν ανακινεί μέσα τους την ελπίδα περισσότερο από την ανατρεπτική ιδέα της δικαιοσύνης. Το μυθιστόρημα «Αυτοί που σηκώθηκαν απ’ τη γη» είναι ένας σημαντικός σταθμός στη δημιουργική πορεία του μετέπειτα νομπελίστα. Βιβλίο οδύνης αλλά και μεγάλης αγάπης, ένας συγκινητικός φόρος τιμής στους άντρες και στις γυναίκες που τον διαμόρφωσαν. 

Μια σταρ του σινεμά αναζητά τη μοίρα της στους κοσμικούς χώρους της διανόησης, της τέχνης και του φεμινιστικού κύματος της δεκαετίας του 1920 στην Ευρώπη, μέσα από πολλαπλές ερωτικές περιπέτειες, είτε πρόκειται για τον άντρα σύντροφο ζωής είτε με μια γυναίκα είτε για την περιπέτεια μιας νύχτας. Οι γυναίκες προβάλλουν την ελευθερία τους και οι άνδρες ομολογούν τις αδυναμίες τους. Η πρωταγωνίστρια βρίσκει τον μεγάλο της έρωτα στο πρόσωπο του Πιέρ Ιντεμινί. Τον χάνει σ’ ένα κοσμικό κοκτέιλ και τον ξαναβρίσκει στη Βιέννη, στον κύκλο μιας παθιασμένης αριστοκράτισσας, της Φάννυ Φελίσιτας. Οι δυναμικές και ταυτόχρονα ευάλωτες γυναίκες και οι άνδρες που πρωταγωνιστούν στις σελίδες του θυμίζουν ταινίες του βωβού κινηματογράφου με την Γκρέτα Γκάρμπο. Υπάρχει κάτι το μοιραίο στη ζωή τους, όπως υποδηλώνεται άλλωστε από τα αρχικά του ονόματος μιάς εξ αυτών, της Φάννυ Φελίσιτας (femme fatale). Ωστόσο, ο τίτλος “Εκάτη” μας παραπέμπει στην κόλαση ή στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, στην ταλάντευση των συναισθημάτων και στις ενορμήσεις της ζωής και του θανάτου. 

Ένα τηλεφώνημα έρχεται να ανατρέψει τη ζωή του Ρόμαν, ενός επιτυχημένου οικονομικού συμβούλου που έχει χτίσει την καριέρα και τη φήμη του στην Ατλάντα. Η επιστροφή στον τόπο όπου μεγάλωσε δεν αποτελεί επιλογή, αλλά αναγκαιότητα. Ο πατέρας του χαροπαλεύει ύστερα από ένα ύποπτο ατύχημα, η αδερφή του παλεύει να κρατήσει ζωντανή την οικογενειακή επιχείρηση, ένα αποτεφρωτήριο, ενώ παράλληλα προσπαθεί να ανακαλύψει τι απέγινε η μητέρα τους, η οποία εξαφανίστηκε μυστηριωδώς όταν εκείνοι ήταν ακόμη παιδιά. Την ίδια στιγμή, ο αδερφός του βρίσκεται βυθισμένος στα χρέη προς επικίνδυνους γκάνγκστερ, που δεν διστάζουν να χρησιμοποιήσουν τη βία για να πετύχουν τους σκοπούς τους. Ο Ρόμαν επιστρέφει στη μικρή πόλη της παιδικής του ηλικίας, έναν τόπο όπου τα μυστικά, η διαφθορά και η εγκληματικότητα καθορίζουν τις ζωές των ανθρώπων. Συνηθισμένος να χειρίζεται δύσκολες καταστάσεις με ευφυΐα, στρατηγική σκέψη και ψυχραιμία, πιστεύει ότι μπορεί να διαπραγματευτεί με τους εγκληματίες και να προστατεύσει την οικογένειά του. Ωστόσο, σύντομα συνειδητοποιεί ότι οι κανόνες που ισχύουν στον κόσμο των οικονομικών δεν έχουν καμία αξία απέναντι στη βία, την εκδίκηση και τα σκοτεινά μυστικά του παρελθόντος. Ένα καθηλωτικό αστυνομικό θρίλερ γεμάτο ένταση, οικογενειακά δράματα και ηθικά διλήμματα.

Μια μητέρα προσπαθεί, αλλά αποτυγχάνει, να πνιγεί. Πώς θα φέρει να εξακολουθήσει να κάνει ό,τι έχει πριν, ως σύζυγος και ως μαμά, μετά την ανάδυση από τα βαθιά της λίμνης όπου φαίνεται κάτι φριχτά και σαγηνευτικά: Ένας πατέρας στοιχειώνεται από την ηλικία για μια στιγμή απόσπασης της προσοχής του και τις δια βίου συνέπειες της. στη ζωή του γιου του. Η έμφαση σε έναν τραυματισμένο λόγο από το πουθενά ξύνει πληγές. Η απόπειρα δυσλειτουργίας μιας γάτας οδηγείται δύο γυναίκες συγγραφείς σε εκπληκτικά συμπτώματα. Δύο κορίτσια συναντούν στις διακοπές τους μια αλκοολική ποιήτρια και αφοσίωση που οφείλονται στη φροντίδα της. Μια γυναίκα περιθάλπει μια ξένη ηθική με ανοησία βιώνοντας απρόσμενα τις συνέπειες της συνεξάρτησης. Άνθρωποι που βρίσκονται σε ένα σημείο χωρίς την επιστροφή, θαμπωμένοι από τα φώτα μιας επικείμενης τραγωδίας. Ευάλωτοι στην παγίδα της στιγμής που το παράξενο έχει εισβάλει στη ζωή τους Κάποιοι μεταμορφωνονται, άλλοι απομονώνονται κι άλλοι ταλαντεύονται με τάξη τύψεων και τρυφερότητας. Όλοι τους καθοδηγούνται από την αποδεδειγμένη αξία. Ιστορίες σκοτεινές, απροσδόκητες, εκρηκτικές. Για τις οικογενειακές σχέσεις, τα φαντάσματα των προσδοκιών και των ενοχών, το ανέφικτο της απόλυτης επικοινωνίας, τις παγίδες του ανικανοποίητου. Που μας κάνουν, μια προς μια, με μαύρο χιούμορ και σασπένς, να μπορούμε να σταθούμε απέναντι στα τέρατα της δικής μας καθημερινής κατάστασης, να σταθούμε απέναντι στον εαυτό μας.