Από την πρώτη στιγμή της εκλογής του Πάπα Λέοντος ΙΔ΄ έγινε φανερό πως το Βατικανό δεν θα σταματήσει να μας εκπλήσσει. Δεν θα σταματήσει να ανοίγει τολμηρά θέματα. Δεν θα σταματήσει να παρεμβαίνει. Με την καλή έννοια της εκκοσμίκευσης.
Κι αυτό επιβεβαιώθηκε με την πρώτη μεγάλη εγκύκλιο του νέου Πάπα, τη Magnifica Humanitas. Ένα κείμενο που θα μπορούσε στα ελληνικά να αποδοθεί ως «Το μεγαλείο της ανθρωπότητας» και που φέρει τον απολύτως ενδεικτικό υπότιτλο «Για τη διαφύλαξη του ανθρώπινου προσώπου στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης».
Η σημασία που δίνουν στο Βατικανό στη συγκεκριμένη εγκύκλιο καταδεικνύεται από το γεγονός ότι είναι η πρώτη εγκύκλιος του Λέοντος ΙΔ΄. Η Magnifica Humanitas υπογράφηκε στις 15 Μαΐου 2026, σε μια ημερομηνία με βαρύ συμβολισμό: την επέτειο των 135 χρόνων από τη Rerum Novarum του Λέοντος ΙΓ΄, την ιστορική εγκύκλιο με την οποία η Καθολική Εκκλησία μπήκε με θεσμικό τρόπο στη συζήτηση για το εργατικό ζήτημα, τη βιομηχανική κοινωνία και τις κοινωνικές ανισότητες.
Η νέα εγκύκλιος παρουσιάστηκε δέκα ημέρες αργότερα, στις 25 Μαΐου 2026, στη New Synod Hall του Βατικανού, με φυσική παρουσία του ίδιου του Πάπα.
Η έκτασή της δείχνει και τη φιλοδοξία της. Η αγγλική εκδοχή φτάνει περίπου τις 42.300 λέξεις. Η εγκύκλιος κυκλοφόρησε σε πολλές γλώσσες, μεταξύ των οποίων αγγλικά, ιταλικά, γαλλικά, ισπανικά, γερμανικά, πορτογαλικά, πολωνικά, ρωσικά και αραβικά, κάτι που φανερώνει εξαρχής την πρόθεση να μην περιοριστεί σε εσωτερικό εκκλησιαστικό ακροατήριο.
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία είναι ότι το κείμενο δεν παρουσιάζεται ως προϊόν απομονωμένης θεολογικής επεξεργασίας. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που το συνοδεύουν, υπήρξε καρπός δεκαετούς διαλόγου ανάμεσα στο Βατικανό και ανθρώπους της τεχνολογικής βιομηχανίας γύρω από την ηθική της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Ο ίδιος ο Πάπας είπε στην παρουσίαση ότι η εγκύκλιος «γεννήθηκε από ακρόαση», δηλαδή ύστερα από συνομιλίες με επιστήμονες, μηχανικούς, πολιτικούς, δημόσιους λειτουργούς, γονείς, δασκάλους, αλλά και ανθρώπους που ανησυχούν για τις διακρίσεις και τις νέες μορφές αποκλεισμού. Συμβολικά, η παρουσία του Christopher Olah, συνιδρυτή της Anthropic και επικεφαλής της ομάδας interpretability, στην παρουσίαση του κειμένου έδειξε ότι ο διάλογος δεν έγινε ερήμην της ίδιας της τεχνολογικής κοινότητας.
Ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ μοιάζει να βλέπει στο AI το νέο μεγάλο πεδίο όπου θα κριθεί ποιος ορίζει τι σημαίνει άνθρωπος, εργασία, αλήθεια, ευθύνη και εξουσία.
Το AI, λέει ουσιαστικά, ναι μεν μιμείται λειτουργίες της ανθρώπινης νοημοσύνης, αλλά δεν έχει σώμα, εμπειρία, πόνο, χαρά, σχέσεις, φιλία, έρωτα, ευθύνη. Δεν ξέρει τι σημαίνει να ωριμάζεις μέσα από την αποτυχία. Και εδώ κρύβεται ο φιλοσοφικός πυρήνας της εγκυκλίου. Αν μια κοινωνία αρχίσει να αντιμετωπίζει τη μηχανική αποτελεσματικότητα ως ανώτερη μορφή ζωής, τότε ο άνθρωπος κινδυνεύει να υποτιμηθεί ως μέτρο του κόσμου.
Γι’ αυτό ο Πάπας μιλά για την ανάγκη να «αφοπλιστεί» η Τεχνητή Νοημοσύνη. Και λέγοντας αυτό απευθύνεται στις κυβερνήσεις, στις Big Tech, στα πανεπιστήμια, στους στρατούς, στις αγορές και σε όλους όσοι αντιμετωπίζουν το AI ως τη νέα πρόκληση επιτάχυνσης της ισχύος.
Διαβάζει την Τεχνητή Νοημοσύνη ως σύμπτωμα μιας παλαιότερης αρρώστιας, της συγκέντρωσης εξουσίας. Τα δεδομένα, οι αλγόριθμοι, οι πλατφόρμες, οι πατέντες, οι υποδομές δεν είναι ουδέτερα πράγματα. Ανήκουν σε κάποιους. Όταν λίγες εταιρείες μπορούν να καθορίζουν την πρόσβαση στη γνώση, την ορατότητα στον δημόσιο χώρο και τις πιθανότητες εργασίας, τότε η τεχνολογία μπορεί να γίνει ένα γήπεδο για την διεκδίκηση της κοινωνικής εξουσίας.
Και από εκεί περνά και η αγωνία για τη Δημοκρατία. Δεν παραβλέπει δηλαδή πως η παραπληροφόρηση, οι πολωτικοί αλγόριθμοι, η παραγωγή ψευδών εικόνων και αφηγήσεων διαβρώνουν το κοινό έδαφος πάνω στο οποίο μπορεί να υπάρξει πολιτική συζήτηση.
Ο Πάπας, λοιπόν, «τα έβαλε» με την AI, όχι επειδή είναι εχθρός του μέλλοντος. «Τα έβαλε» με ένα μέλλον όπου η τεχνολογία θα λειτουργεί σαν άλλοθι για λιγότερη δημοκρατία, λιγότερη εργασία με αξιοπρέπεια, λιγότερη ευθύνη και λιγότερη ανθρωπιά. Και αυτό, είτε κανείς το πιστεύει, είτε όχι, είναι μια συζήτηση που μόλις άρχισε.
