Πάθαιναν και στον Μεσαίωνα burnout. Πάρε μαθήματα για να προλάβεις το δικό σου

Το burnout δεν είναι ένα σύγχρονο φαινόμενο. Ήδη από τον Μεσαίωνα, λόγιοι και θεολόγοι περιέγραφαν συμπτώματα ψυχικής εξάντλησης που μοιάζουν εντυπωσιακά με όσα βιώνουμε σήμερα. Μάλιστα, η σοφία εκείνης της περιόδου σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισης του burnout παραμένει εντυπωσιακά επίκαιρη ακόμη και σήμερα. Τα συμπτώματα ήταν πάντα τα ίδια: κούραση και απελπισία, έντονη επιθυμία να βρίσκεται κανείς οπουδήποτε αλλού εκτός από τη δουλειά του, καθώς και πνευματική «ομίχλη» — «ένα είδος παράλογης σύγχυσης του νου» που έκανε τους συναδέλφους του να αισθάνονται αδρανείς, άχρηστοι και να λαχταρούν «την παρηγοριά του ύπνου».

Αν έχετε βιώσει burnout, εξάντληση ή κατάθλιψη, πιθανότατα αναγνωρίζετε αρκετά από αυτά τα συναισθήματα. Ίσως μάλιστα θεωρείτε ότι αποτελούν αποκλειστικό γνώρισμα των πιέσεων του 21ου αιώνα. Ωστόσο, ο Όσιος Ιωάννης ο Κασσιανός έγραφε τον 5ο αιώνα μ.Χ. και απευθυνόταν όχι σε σύγχρονους επαγγελματίες, αλλά σε πρώιμους χριστιανούς που είχαν εξαντληθεί από τους πνευματικούς τους αγώνες.

Μπορούν άραγε αυτές οι μαρτυρίες να φωτίσουν τη σημερινή μας ψυχική κόπωση και ίσως να υποδείξουν έναν τρόπο αντιμετώπισής της; Αυτό υποστηρίζει ο ιστορικός Peter Jones στο νέο του βιβλίο Self-Help from the Middle Ages: A Journey into the Medieval Mind, το οποίο προσφέρει μια ενδιαφέρουσα ματιά στον τρόπο με τον οποίο οι «ιερείς-θεραπευτές» —όπως τους αποκαλεί ο ίδιος— καθοδηγούσαν τους ανθρώπους ώστε να ξεπεράσουν την πνευματική τους οδύνη. Η έρευνά του δείχνει ότι τα αισθήματα εξάντλησης ήταν ιδιαίτερα συνηθισμένα σε όλη τη διάρκεια της ανθρώπινης ιστορίας. Αυτή και μόνο η διαπίστωση μπορεί να λειτουργήσει παρηγορητικά για όσους περνούν σήμερα μια δύσκολη ψυχική περίοδο. «Υπάρχει τεράστια σοφία στον Μεσαίωνα», λέει ο Jones. Όπως τα τελευταία χρόνια πολλοί αναζητούν απαντήσεις στη φιλοσοφία των Στωικών, ίσως έχει έρθει η ώρα να στραφούμε και στα μεσαιωνικά χειρόγραφα.

Η προσωπική του κρίση στη Σιβηρία

Η ιδέα για το βιβλίο γεννήθηκε μέσα από τη δική του προσωπική κρίση, στη διάρκεια αυτού που χαρακτηρίζει ως «τον πιο παγωμένο χειμώνα της ζωής μου». Για λόγους που ακόμη δυσκολεύεται να εξηγήσει, είχε αποδεχθεί τη θέση του προέδρου του Τμήματος Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Τιουμέν, στη Σιβηρία. Οι θερμοκρασίες ήταν τόσο χαμηλές, ώστε έχανε την αίσθηση στα πόδια του ύστερα από μόλις είκοσι λεπτά παραμονής έξω. Παράλληλα δυσκολευόταν με τη γλώσσα και του έλειπε αφόρητα η οικογένειά του, που βρισκόταν στο Δουβλίνο. «Έπρεπε να κάνω έρευνα, να προετοιμάζω τα μαθήματά μου, να συνεχίζω τη ζωή μου», γράφει. «Όμως δεν μπορούσα να βρω τη δύναμη να κάνω απολύτως τίποτα».

Καθώς ετοίμαζε ένα νέο πανεπιστημιακό μάθημα για τα Επτά Θανάσιμα Αμαρτήματα, άρχισε να αναγνωρίζει στα μεσαιωνικά κείμενα τη δική του ψυχική κατάσταση. «Συνειδητοποιείς ότι βίωναν ακριβώς τα ίδια πράγματα με εμάς», λέει. «Τα συναισθήματα ήταν πάντα τα ίδια και οι άνθρωποι περνούσαν τις ίδιες κρίσεις».

Τα Επτά Θανάσιμα Αμαρτήματα ως «θεραπεία» του νου

Ο Jones εξηγεί ότι τα Επτά Θανάσιμα Αμαρτήματα δεν αναφέρονται αυτούσια στη Βίβλο. Διαμορφώθηκαν από πρώιμους χριστιανούς στοχαστές, όπως ο Κασσιανός, και αργότερα συστηματοποιήθηκαν από τον Πάπα Γρηγόριο τον Μέγα. Όπως αναφέρει στο βιβλίο του, ο Πάπας πίστευε ότι αποτελούσαν το ιδανικό εργαλείο για να χαρτογραφήσουν τις δυσκολίες του ανθρώπινου νου. Το πλαίσιο αυτό περιλάμβανε την υπερηφάνεια, τον φθόνο, την οργή, την οκνηρία, την απληστία, τη λαιμαργία και τη λαγνεία.

Μέχρι τον 13ο αιώνα είχαν δημιουργηθεί δημοφιλή εγχειρίδια που καθοδηγούσαν τους ιερείς σχετικά με τον τρόπο που θα βοηθούσαν τους πιστούς να αντιμετωπίσουν αυτά τα προβλήματα κατά την εξομολόγηση. «Όταν διαβάζει κανείς αυτά τα κείμενα, μοιάζουν πολύ με σύγχρονη ψυχοθεραπεία», εξηγεί ο Jones. Αντί να επικρίνουν τους ανθρώπους, ενθάρρυναν έναν ουσιαστικό και βαθύ διάλογο που ερευνούσε τα πραγματικά αίτια της ψυχικής δυσφορίας.

Η ακηδία: όταν χάνεται κάθε ενδιαφέρον για τη ζωή

Η έννοια που ταίριαζε περισσότερο στην προσωπική εμπειρία του Jones ήταν η «οκνηρία». Σήμερα η λέξη παραπέμπει κυρίως στην τεμπελιά, όμως για τους μεσαιωνικούς συγγραφείς έκρυβε πολύ βαθύτερο νόημα. Η κατάσταση αυτή ονομαζόταν ακηδία (acedia) και περιέγραφε «την απουσία αγάπης, την παράλυση της φροντίδας και το κενό της ψυχής».

«Είναι η στιγμή που όλα όσα κάποτε έδιναν νόημα στη μέρα σου δεν σου προκαλούν πλέον κανένα συναίσθημα», γράφει ο Jones. Ιδιαίτερη εντύπωση του προκάλεσε ένα χειρόγραφο του 13ου αιώνα, γνωστό ως MS 306 της Βιβλιοθήκης του Trinity College στο Δουβλίνο. Ο άγνωστος συγγραφέας περιγράφει την ακηδία ως εξής: «Στέκομαι στη μέση ενός ορμητικού ποταμού. Το νερό χτυπά με δύναμη τα πόδια μου, όμως δεν έχω την ενέργεια να προχωρήσω». Ο Jones αναγνώρισε σε αυτή την εικόνα τη δική του αίσθηση ακινησίας κατά τη διάρκεια του χειμώνα στη Σιβηρία.

Παρόμοια συναισθήματα περιγράφει και ο ανώνυμος ποιητής του 12ου αιώνα, γνωστός ως Archpoet, ο οποίος διαμαρτύρεται για μια ανούσια και εξαντλητική γραφειοκρατική εργασία. «Δούλευε ασταμάτητα σε μια δουλειά που θεωρούσε ασήμαντη και χωρίς ουσιαστικό σκοπό, δίνοντας τα πάντα μέχρι εξάντλησης», αναφέρει ο Jones.

Burnout και Μεσαίωνας

Ο Jones δεν είναι ο μόνος ιστορικός που εντοπίζει ομοιότητες ανάμεσα στη μεσαιωνική ακηδία και το σύγχρονο burnout. Στο βιβλίο της Exhausted, η ιστορικός του πολιτισμού και σύμβουλος επιχειρήσεων Anna Katharina Schaffner υποστηρίζει ότι η ακηδία των μεσαιωνικών μοναχών παρουσιάζει εντυπωσιακές ομοιότητες με τη σημερινή επαγγελματική εξουθένωση. Τα συμπτώματα περιλάμβαναν υπερφαγία, αναζήτηση εύκολων περισπασμών και αδυναμία ενασχόλησης με ουσιαστικές δραστηριότητες. Όπως γράφει: «Είναι ένας φαύλος κύκλος. Όσο περισσότερο οι άνθρωποι προσπαθούν να ανακτήσουν την ενέργειά τους με λανθασμένους τρόπους, τόσο περισσότερο επιδεινώνεται η κατάστασή τους. Από αυτή την άποψη, μοιάζουν πολύ με τους εξαντλημένους ανθρώπους του 21ου αιώνα».

Ποια λύση πρότειναν οι μεσαιωνικοί στοχαστές

Ο συγγραφέας του χειρογράφου MS 306 χρησιμοποιεί μια βιβλική αναφορά: «Είτε το θέλεις είτε όχι, οι Ιεβουσαίοι κατοικούν μέσα στα σύνορά σου. Μπορείς να τους υποτάξεις, αλλά δεν μπορείς να τους εξαλείψεις.»

Οι Ιεβουσαίοι ήταν ένας αρχαίος λαός που είχε εγκατασταθεί στην Ιερουσαλήμ και δεν μπορούσε να εκδιωχθεί πλήρως. Με αυτή την εικόνα, ο συγγραφέας συμβουλεύει όσους υποφέρουν από ακηδία να μάθουν να συνυπάρχουν με τα δύσκολα συναισθήματά τους, αντί να τα πολεμούν διαρκώς.

Ανάλογη προσέγγιση συναντάται και στο έργο Treatise on the Virtues and Vices του William Peraldus. «Το χωράφι που σήμερα είναι γεμάτο αγκάθια, μια μέρα θα δώσει καρπούς», γράφει. Για να αλλάξει ο άνθρωπος τον τρόπο που σκέφτεται, ο Peraldus προτείνει να αναζητήσει ένα «δυνατό βουνό» — έναν ανώτερο σκοπό ή κάτι βαθιά σημαντικό που θα του δίνει δύναμη στις δύσκολες περιόδους. «Χρειάζεσαι τη στήριξη κάποιου που αγαπάς ή κάποιου σκοπού που αγαπάς για να αντέξεις», εξηγεί ο Jones. «Αν διατηρήσεις την πίστη σου σε όσα αγαπάς, τότε, αργά ή γρήγορα, αυτά θα επιστρέψουν στη ζωή σου.»

Πηγή BBC