Η οικονομική αλήθεια πίσω από το Μουντιάλ: Εκατομμύρια για τις χώρες, δισεκατομμύρια στα ταμεία της FIFA

Το Παγκόσμιο Κύπελλο δεν είναι απλώς το κορυφαίο αθλητικό γεγονός του πλανήτη. Είναι το ισχυρότερο εμπορικό προϊόν του παγκόσμιου ποδοσφαίρου, ένας μηχανισμός που μέσα σε λίγες εβδομάδες συγκεντρώνει τηλεοπτικά δικαιώματα δισεκατομμυρίων, χορηγίες πολυεθνικών, έσοδα από εισιτήρια, φιλοξενία VIP, αδειοδοτήσεις προϊόντων, τουρισμό και τεράστια δημόσια έργα.

Πίσω όμως από τη λάμψη των γεμάτων γηπέδων και των εκατομμυρίων φιλάθλων κρύβεται μια οικονομική πραγματικότητα που εδώ και χρόνια απασχολεί οικονομολόγους, κυβερνήσεις και αναλυτές. Το βασικό ερώτημα δεν είναι αν το Μουντιάλ δημιουργεί οικονομική δραστηριότητα. Αυτό είναι δεδομένο. Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιος πληρώνει το μεγαλύτερο μέρος του κόστους και ποιος τελικά εισπράττει τα μεγαλύτερα κέρδη.

Η απάντηση, όπως προκύπτει από τα οικονομικά στοιχεία των τελευταίων διοργανώσεων, είναι αρκετά ξεκάθαρη. Η FIFA διατηρεί σχεδόν αποκλειστικά τον έλεγχο των πλέον κερδοφόρων πηγών εσόδων, ενώ τα κράτη και οι τοπικές κοινωνίες επωμίζονται το μεγαλύτερο βάρος των επενδύσεων.

Η FIFA κρατά τα «φιλέτα» των εσόδων

Το επιχειρηματικό μοντέλο της FIFA είναι ιδιαίτερα απλό αλλά εξαιρετικά αποτελεσματικό. Ο διεθνής οργανισμός διαχειρίζεται τα τηλεοπτικά δικαιώματα, τις παγκόσμιες χορηγίες, τις εμπορικές άδειες, το licensing, τα προγράμματα hospitality και μεγάλο μέρος των εσόδων από τα εισιτήρια.

Από την άλλη, οι κυβερνήσεις καλούνται να χρηματοδοτήσουν ή να επιδοτήσουν τις ακριβότερες επενδύσεις: κατασκευή και ανακαίνιση σταδίων, έργα μεταφορών, αναβάθμιση αεροδρομίων, μέσα μαζικής μεταφοράς, ασφάλεια, τηλεπικοινωνίες, δημόσιες υπηρεσίες, προσωρινές εγκαταστάσεις και παρεμβάσεις στον αστικό ιστό.

Με άλλα λόγια, η FIFA εμπορεύεται ένα παγκόσμιο εμπορικό σήμα με εξαιρετικά υψηλή απόδοση, ενώ οι χώρες αναλαμβάνουν ένα μεγάλο επενδυτικό ρίσκο, το οποίο σε αρκετές περιπτώσεις αποδεικνύεται δύσκολο να αποσβεστεί μετά τη λήξη της διοργάνωσης.

Από τη Νότια Αφρική μέχρι το Κατάρ: δισεκατομμύρια σε δημόσιες δαπάνες

Οι διοργανώσεις από το 2010 και μετά αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα.

Στη Νότια Αφρική το 2010 οι δημόσιες δαπάνες υπολογίστηκαν περίπου στα 3 δισεκατομμύρια δολάρια. Η κυβέρνηση ανακοίνωσε περισσότερους από 309.000 ξένους επισκέπτες, με τουριστικές δαπάνες περίπου 500 εκατομμυρίων δολαρίων. Ωστόσο, μεταγενέστερες οικονομικές μελέτες περιόρισαν σημαντικά τις αρχικές εκτιμήσεις για την επίδραση στο ΑΕΠ και στον τουρισμό. Παρά τη διεθνή προβολή, αρκετά γήπεδα αποδείχθηκαν δύσκολα στη συντήρηση και με περιορισμένη μεταγενέστερη χρήση.

Η περίπτωση της Βραζιλίας το 2014 ήταν ακόμη πιο χαρακτηριστική. Σύμφωνα με στοιχεία της Statista, το συνολικό κόστος άγγιξε τα 11,6 δισεκατομμύρια δολάρια, ενώ αρκετές πανεπιστημιακές και δημοσιογραφικές μελέτες ανεβάζουν ακόμη περισσότερο το ποσό.

Το μεγαλύτερο μέρος των ιδιωτικών επενδύσεων που είχαν αρχικά ανακοινωθεί δεν υλοποιήθηκε ποτέ στον βαθμό που είχε υποσχεθεί η κυβέρνηση, με αποτέλεσμα το δημόσιο να καλύψει μεγάλο μέρος των δαπανών. Το γεγονός αυτό προκάλεσε έντονες κοινωνικές αντιδράσεις και μαζικές διαδηλώσεις. Την ίδια στιγμή, η FIFA εμφάνισε έσοδα περίπου 4,8 δισεκατομμυρίων δολαρίων, λειτουργικά έξοδα περίπου 2,2 δισεκατομμυρίων και πλεόνασμα σχεδόν 2,6 δισεκατομμυρίων. Δηλαδή, ο διοργανωτής κατέγραψε τεράστια κέρδη, ενώ η χώρα που φιλοξένησε τη διοργάνωση επωμίστηκε πολλαπλάσιο επενδυτικό βάρος.

Η Ρωσία το 2018 ξεπέρασε σύμφωνα με διάφορες εκτιμήσεις τα 13 δισεκατομμύρια δολάρια σε συνολικές δαπάνες. Η ρωσική πλευρά έκανε λόγο για οικονομικό όφελος περίπου 14,5 δισεκατομμυρίων, μια εκτίμηση που αρκετοί ανεξάρτητοι οικονομολόγοι θεωρούν δύσκολο να επιβεβαιωθεί.

Το πιο ακραίο παράδειγμα παραμένει το Κατάρ το 2022. Η συνηθέστερη εκτίμηση κάνει λόγο για επενδύσεις περίπου 220 δισεκατομμυρίων δολαρίων, αν και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο τοποθετεί το συνολικό πρόγραμμα υποδομών μεταξύ 200 και 300 δισεκατομμυρίων, διευκρινίζοντας ότι μόνο ένα μικρό μέρος αφορούσε αποκλειστικά τα γήπεδα.

Παρά το τεράστιο κόστος, η FIFA κατέγραψε την πιο επιτυχημένη οικονομικά διοργάνωση στην ιστορία της. Στον οικονομικό απολογισμό του κύκλου 2019-2022 ανακοίνωσε συνολικά έσοδα 7,568 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Μόνο τα τηλεοπτικά δικαιώματα απέφεραν 3,426 δισεκατομμύρια, ενώ περισσότεροι από 3,4 εκατομμύρια θεατές βρέθηκαν στα γήπεδα, με μέση πληρότητα 96,3%. Το συνολικό παγκόσμιο τηλεοπτικό κοινό ξεπέρασε τα 5 δισεκατομμύρια ανθρώπους.

Το μοντέλο του 2026 αλλάζει, όχι όμως και η οικονομική εξίσωση

Η διοργάνωση του 2026 στις Ηνωμένες Πολιτείες, τον Καναδά και το Μεξικό διαφοροποιείται σημαντικά σε ένα σημείο. Η μεγάλη πλειονότητα των αγώνων διεξάγεται σε ήδη υπάρχοντα στάδια, περιορίζοντας σημαντικά τον κίνδυνο δημιουργίας εγκαταστάσεων που θα μείνουν αναξιοποίητες μετά το τέλος του τουρνουά.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι αλλάζει και η βασική οικονομική εξίσωση. Η FIFA εξακολουθεί να διαχειρίζεται τα σημαντικότερα εμπορικά έσοδα της διοργάνωσης. Ο αρχικός προϋπολογισμός της για τον κύκλο 2023-2026 προέβλεπε έσοδα 11 δισεκατομμυρίων δολαρίων, ποσό που στη συνέχεια αναθεωρήθηκε στα 13 δισεκατομμύρια, επίπεδο που αρκετοί αναλυτές θεωρούν απολύτως εφικτό.

Από την άλλη πλευρά, οι ομοσπονδιακές, πολιτειακές και δημοτικές αρχές χρηματοδοτούν μεγάλα κονδύλια για ασφάλεια, κυκλοφοριακές παρεμβάσεις, προσωρινές εγκαταστάσεις, fan zones, δημόσιες συγκοινωνίες, προσωπικό και υπηρεσίες που απαιτεί μια διοργάνωση τέτοιου μεγέθους. Η επιτυχία στις εξέδρες είναι αδιαμφισβήτητη. Η φάση των ομίλων κατέγραψε πληρότητα που ξεπέρασε το 99%, με ιστορικά υψηλές προσέλευσεις χάρη στη μεγάλη χωρητικότητα των βορειοαμερικανικών γηπέδων και στον αυξημένο αριθμό αγώνων. Οι οικονομολόγοι όμως επισημαίνουν ότι γεμάτα γήπεδα δεν σημαίνουν αυτομάτως καθαρό οικονομικό κέρδος για μια χώρα. Μέρος της κατανάλωσης απλώς αντικαθιστά άλλες τουριστικές ή εμπορικές δραστηριότητες, ενώ αρκετοί επισκέπτες αποφεύγουν τις διοργανώτριες πόλεις λόγω αυξημένων τιμών, κυκλοφοριακής επιβάρυνσης και υπερβολικού συνωστισμού.

Η πραγματική οικονομική αποτίμηση

Οι κορυφαίοι οικονομολόγοι του αθλητισμού, όπως οι Ρόμπερτ Μπέιντ, Βίκτορ Μάθεσον, Άντριου Ζίμπαλιστ και Στέφαν Σιμάνσκι, έχουν καταλήξει εδώ και χρόνια σε ένα κοινό συμπέρασμα. Τα οικονομικά οφέλη των μεγάλων αθλητικών διοργανώσεων είναι συνήθως αισθητά μικρότερα από εκείνα που παρουσιάζονται στους φακέλους υποψηφιότητας.

Η πραγματική επιτυχία μιας διοργάνωσης εξαρτάται από τρεις βασικούς παράγοντες: την αξιοποίηση ήδη υπαρχουσών υποδομών, τη δυνατότητα των τοπικών οικονομιών να κρατήσουν σημαντικό μέρος των εσόδων και, κυρίως, τη χρησιμότητα των επενδύσεων μετά την ολοκλήρωση του τουρνουά.

Όταν αυτοί οι τρεις παράγοντες συνυπάρχουν, το Παγκόσμιο Κύπελλο μπορεί να αφήσει ουσιαστική κληρονομιά. Όταν όμως απουσιάζουν, η εικόνα αλλάζει δραματικά. Οι χώρες μένουν με το κόστος κατασκευών, συντήρησης και λειτουργίας, ενώ η FIFA έχει ήδη εισπράξει τα μεγαλύτερα εμπορικά οφέλη.

Και αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη οικονομική αλήθεια πίσω από τη δημοφιλέστερη αθλητική διοργάνωση του πλανήτη. Το Μουντιάλ παράγει τεράστιο πλούτο, αλλά η κατανομή του κάθε άλλο παρά ισόρροπη είναι. Οι φορολογούμενοι χρηματοδοτούν μεγάλο μέρος της επένδυσης, ενώ ο μεγαλύτερος νικητής παραμένει ο οργανισμός που κατέχει το πιο ισχυρό αθλητικό εμπορικό σήμα στον κόσμο.