Στον ομφαλό της Γης, ένα από τα σημαντικότερα σημεία του πλανήτη, στους Δελφούς, συγκεντρώθηκαν αρχές Ιουλίου σπουδαίοι πρωτοπόροι επιστήμονες διεθνούς ακτινοβολίας για να μοιραστούν τους στοχασμούς και τους προβληματισμούς τους γύρω από ένα θέμα που μας απασχολεί όλο και περισσότερο. Ποιο είναι το μέλλον της ανθρωπότητας; Βαδίζουμε στο τέλος του κόσμου όπως τον ξέρουμε; Σε ποιον ανήκει το διάστημα; Υπάρχουν εξωγήινοι; Τι προκλήσεις αντιμετωπίζουν οι δημοκρατίες σήμερα εξαιτίας της ψηφιακής επανάστασης και, κυρίως, της Τεχνητής Νοημοσύνης;
Οι ξένοι επιστήμονες -από τους χώρους της αστροφυσικής, της τεχνητής νοημοσύνης, της ιατρικής, των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών-, που πήραν μέρος μαζί με Έλληνες συναδέλφους τους στους τέταρτους Δελφικούς Διαλόγους που διοργάνωσε το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών (Ε.Π.Κε.Δ.) με θέμα «Το μέλλον της ανθρωπότητας», ανέλυσαν και διερεύνησαν μια σειρά σύνθετων ζητημάτων πάνω στη νέα πραγματικότητα της εποχής. Εποχή την οποία ο καθηγητής του Harvard, πρόεδρος του Ε.Π.Κε.Δ., ιδρυτής και επιστημονικός επιμελητής των Δελφικών Διαλόγων, Παναγιώτης Ροϊλός, έχει ορίσει ως «νεομεσαιωνικό μετακαπιταλισμό» -δηλαδή, μια κοινωνία μετά τον καπιταλισμό, με μεγάλες ανισότητες και εξουσία συγκεντρωμένη σε λίγους.
Οι εισηγήσεις, οι συζητήσεις και η Στρογγυλή Τράπεζα με την οποία έκλεισε το διεθνές συμπόσιο δεν έγιναν φυσικά με σκοπό να βγουν συμπεράσματα σε ένα απύθμενο θέμα, αλλά για να διασταυρωθούν έρευνες, προβληματισμοί και θεωρίες, να αναδειχθούν θέματα, «να αποκαλυφθούν καινούργιες πτυχές της σκέψης όλων μας ή να εξελίξουν εμβρυώδεις απόψεις μας», όπως επισημαίνει ο καθηγητής στην popaganda: «Κι εδώ να διευκρινίσω ότι δεν προσκαλώ συναδέλφους με τους οποίους αναγκαστικά συμφωνώ ή οι οποίοι συμφωνούν μεταξύ τους. Ο πλουραλισμός και η δημιουργική διαφωνία αποτελούν, κατά τη γνώμη μου, τις πιο δημιουργικές διαστάσεις ενός ουσιαστικού διαλόγου. Αυτό είναι η ουσία του Διαλόγου και αυτό ίσως, εκτός από το πολύ υψηλό επίπεδο των συζητήσεων και τη διεπιστημονικότητά τους, αποτελεί και το μυστικό της επιτυχίας των Δελφικών Διαλόγων.».
Ο καθηγητής του Harvard, πρόεδρος του Ε.Π.Κε.Δ., ιδρυτής και επιστημονικός επιμελητής των Δελφικών Διαλόγων, Παναγιώτης Ροϊλός
Οι Δελφικοί Διάλογοι
Αξίζει να σημειωθεί πως τους τρεις προηγούμενους Δελφικούς Διαλόγους παρακολούθησαν διαδικτυακά περισσότεροι από ένα εκατομμύριο άνθρωποι από όλο τον κόσμο! Η διεθνής σημασία του θεσμού ισχυροποιείται διαρκώς, κάτι που χαροποιεί ιδιαίτερα τον εμπνευστή τους: «Πράγματι, η επιτυχία του πλέον καθιερωμένου διεθνούς αυτού θεσμού είναι πρωτοφανής—και όχι μόνο για τα ελληνικά δεδομένα. Η ίδρυσή του αποτελούσε όραμά μου ήδη από τότε που έγινα μέλος του ΔΣ του Ε.Π.Κε.Δ. πριν 15 χρόνια περίπου. Χαίρομαι ιδιαιτέρως που έγινε πραγματικότητα μόλις ανέλαβα την προεδρία του Κέντρου. Ο ρόλος του θεσμού αυτού θα είναι ο ίδιος και για τα επόμενα χρόνια, αλλά θα ενισχύεται, ελπίζω, ακόμη περισσότερο. Βασικός του στόχος είναι να καταστήσει τους Δελφούς έναν σύγχρονο ομφαλό παραγωγής και διεθνούς διακτίνωσης πρωτότυπου στοχασμού, κριτικής σκέψης σχετικά με τα πιο ακανθώδη και προκλητικά ζητήματα με τα οποία βρίσκεται αντιμέτωπη σήμερα η ανθρωπότητα. Να θυμίσω ότι ήταν οι Δελφικοί Διάλογοι που ήδη το 2023 έθεσαν για πρώτη φορά στην Ελλάδα ως αντικείμενο του δημόσιου διαλόγου τις δυνατότητες, ευκαιρίες αλλά κυρίως τους κινδύνους που μπορεί να συνεπάγεται για τη δημοκρατία η Τεχνητή Νοημοσύνη. Πολλοί συνάδελφοί μου αλλά και άλλοι σημαίνοντες εκπρόσωποι διαφόρων τομέων διεθνώς, κατά καιρούς με ρωτούν ποιο θα είναι το επόμενο θέμα των Δελφικών Διαλόγων. Περιττό να αναφέρω ότι όλοι οι ομιλητές μέχρι τώρα είναι κατενθουσιασμένοι και με το επίπεδο και με το διεπιστημονικό εύρος τους».
Γεγονός ολοφάνερο άλλωστε σε όλη τη διάρκεια του συμποσίου, στο οποίο, παρά την σπουδαιότητα και το βάρος των ομιλιών, η ατμόσφαιρα ήταν χαλαρή, γεμάτη ενθουσιασμό, ωραίες συζητήσεις μεταξύ Ελλήνων και ξένων ομιλητών και κοινού και δροσερά χαμόγελα μέσα στον καύσωνα του Ιουλίου.
Και πώς αλλιώς να νιώσεις βέβαια όταν παράλληλα απολαμβάνεις μία υπέροχη φιλοξενία μέσα στα 100 στρέμματα πράσινης ευλογημένης γης του Ε.Π.Κε.Δ., σε ένα περιβάλλον ιδανικό όπου η αρχιτεκτονική των κτισμάτων (αριστουργηματικά έργα των αρχιτεκτόνων Κωνσταντίνου Κιτσίκη και Αντώνη Λαμπάκη) συνομιλεί με το τοπίο. Ένα περιβάλλον που αφήνει το νου και την ψυχή να πετάξουν ελεύθερα στον γαλανό ουρανό, δίνει αφορμή για σκέψεις και ιδέες καθώς τιτιβίσματα πουλιών και τερέτισμα τζιτζικιών συνοδεύουν μια βόλτα στο Πάρκο Γλυπτικής (με μόνιμη συλλογή έργων σύγχρονης τέχνης Ελλήνων και Ευρωπαίων δημιουργών) και τη θέα μιας θάλασσας που αντικατοπτρίζει τα χρώματα του ήλιου στον κόλπο της Ιτέας. Κι όταν, πριν δύσει ο ήλιος ή νωρίς πριν απλώσει τις καυτές αχτίδες του, ανηφορίζεις στον ιερό τόπο του Μαντείου, θαυμάζεις το Ναό του Απόλλωνα, ξεκουράζεσαι στην κερκίδα του Αρχαίου Θεάτρου, φαντάζεσαι τους αγώνες στο Αρχαίο Στάδιο. Προσκυνητής στον απέραντο τόπο του ομφαλού της γης, τι άλλο αποζητάς για να αισθανθείς πως «αυτός ο κόσμος ο μικρός, ο μέγας» δεν είναι μόνος του στο σύμπαν το άπειρο;
Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών
Αλλά ας ξαναγυρίσουμε στα εγκόσμια. Η ξεχωριστή αυτή διήμερη εμπειρία έδωσε τροφή για πολλές σκέψεις ακόμη και σε εμάς τους μη ειδικούς που την παρακολουθήσαμε –να σημειώσω πως κοινό σημείο όλων των εξαιρετικών ομιλητών, πέρα από τα άκρως εντυπωσιακά βιογραφικά και επιτεύγματά τους, ήταν η απλότητα με την οποία ανέλυσαν τα δύσκολα και πολύπλοκα επιστημονικά θέματά τους: την πρόκληση και αντιμετώπιση της Τεχνητής Νοημοσύνης από τις δημοκρατίες του πλανήτη, τη σχέση της ανθρώπινης ψυχής μαζί της, τους κινδύνους που φέρνει η ταχύτατη διάδοσή της, τα νευροδικαιώματα του ανθρώπου και την προστασία τους την εποχή της νευροτεχνολογίας, την πιθανότητα να βρισκόμαστε κοντά στο τέλος της φυσικής δαρβινικής μας εξέλιξης, την πιθανή ύπαρξη εξωγήινης νοημοσύνης, τη σημασία του διαστήματος για την ανθρωπότητα. Πώς μπορείς να νιώσεις μετά από όλα αυτά; Αισιόδοξος ή προβληματισμένος για το μέλλον της ανθρωπότητας;
«Έχω μια αγωνία, χωρίς, ωστόσο, να είμαι απαισιόδοξος», απαντά ο καθηγητής Π. Ροϊλός. «Η απόλυτη απαισιοδοξία ή η απόλυτη αισιοδοξία συνιστούν μορφές φαταλισμού. Σημασία έχει η έγκυρη γνώση και ο κριτικός στοχασμός, σε μια περίοδο που κατακλυζόμαστε από κίβδηλες ειδήσεις, συνωμοσιολογικές υστερίες και μια πρωτόγνωρη τάση για αυτό που αποκαλώ «ομογενοποίηση» προσληπτικών φίλτρων και ερμηνειών της πραγματικότητας και σχετικών συμπεριφορών, που όχι σπάνια ενισχύονται και επιβάλλονται από φορείς τεχνοκρατικών και οικονομικών ολιγαρχιών. Αλίμονο αν ως άνθρωποι και πολίτες απεμπολήσουμε την ικανότητά μας να στεκόμαστε κριτικά στις κοσμοϊστορικές εξελίξεις που βιώνουμε σήμερα. Αυτό αποτελεί και ένα από τα θεμελιώδη “παραγγέλματα” των Δελφικών Διαλόγων», καταλήγει.
Όλοι οι ομιλητές χαμογελαστοί στη Στρογγυλή Τράπεζα που έκλεισε τους Δελφικούς Διαλόγους: ο πρέσβης ε.τ. και άμισθος σύμβουλος του προέδρου του Δ.Σ. του Ε.Π.Κε.Δ. για θέματα διεθνών σχέσεων, Αναστάσιος Κριεκούκης και οι καθηγητές Marcello Ienca, Σταμάτης Κριμιζής, Ανδρέας Γκόφας, Ofrit Liviatan, Παναγιώτης Ροϊλός, Abraham Loeb, Markus Gabriel, Lenart Škof, Λάμπης Παπαγεωργίου, Helen Margetts, Χρυσόστομος Μαντζαβίνος. Στην οθόνη ο Martin Rees.
Οι ομιλητές
Συμπεράσματα για το μέλλον της ανθρωπότητας ή την εξωγήινη ζωή δεν μπορούν να εξαχθούν, όμως το βέβαιο είναι πως η επιστημονική κοινότητα –και όχι μόνο- ανησυχεί για τους κινδύνους που επιφέρει η ανεξέλεγκτη εισβολή της ΤΝ και συμφωνεί στην ανάγκη νομικών ρυθμίσεων και νόμων που να την θέτουν υπό έλεγχο. Η αξία και η προστασία του ανθρώπου, της νόησης και της ψυχής επισημάνθηκε με κεφαλαία γράμματα στις ομιλίες των εξαίρετων ομιλητών του διεθνούς συμποσίου που αναφέρθηκαν και στη διαχρονική σημασία του, χαραγμένου κάποτε στον πρόναο του Ναού του Απόλλωνα, περίφημου αποφθέγματος «γνῶθι σαυτόν». Όπως μου είπε άλλωστε κάποια στιγμή και ο διευθυντής του Ε.Κ.Πε.Δ., καθηγητής Ανδρέας Γκόφας, ο οποίος αναφέρεται πάντοτε στη σπουδαιότητα του ιερού τόπου και τη σύνδεσή του με το Κέντρο, «οι Δελφοί δεν ήταν ένα μέρος που προσέφερε απαντήσεις, αλλά ένα μέρος που έκανε την πιο δύσκολη δουλειά: σου επέστρεφε πίσω ερωτήσεις πολύ πιο σημαντικές από αυτές με τις οποίες ήρθες. Και νομίζω ότι αυτό έκαναν και οι φετινοί Διάλογοι».
Έτσι ακριβώς. Και για να κατανοήσουμε βαθύτερα το εύρος των φετινών Δελφικών Διαλόγων και τι άφησαν πίσω τους, αξίζει να αναφέρουμε δυο λόγια από την εισήγηση του κάθε ομιλητή:
Η πολυβραβευμένη καθηγήτρια Κοινωνίας και Διαδικτύου στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης Helen Margetts -πλέον στο London School of Economics (LSE) για τη δημιουργία ενός νέου Παγκόσμιου Ινστιτούτου για την Τεχνολογία και την Κοινωνία-, μίλησε για την «Διακυβέρνηση στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης και του ψηφιακού μετασχηματισμού». Αναφέρθηκε στις πρωτοφανείς προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι δημοκρατίες εξαιτίας της ψηφιακής επανάστασης και πρότεινε το μοντέλο της Digital Era Governance (DEG), ως ένα νέο πλαίσιο δημοκρατικής διακυβέρνησης προσαρμοσμένο στην εποχή της ΤΝ.
Ο νεότατος, διεθνώς γνωστός για το πρωτοποριακό του έργο σχετικά με τα «νευροδικαιώματα» (neurorights), καθηγητής Ηθικής της Τεχνητής Νοημοσύνης και των Νευροεπιστημών, Marcello Ienca, από το Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο του Μονάχου, μίλησε για «την γνωσιακή τεχνολογία και το μέλλον της ελευθερίας και της αυτονομίας». Παρουσίασε ένα πιθανό μέλλον, όπου η επικοινωνία με την ΤΝ θα γίνεται μέσω διεπαφών εγκεφάλου–υπολογιστή. Τόνισε πως η νευροτεχνολογία ανοίγει τεράστιες δυνατότητες (σε τομείς όπως υγεία, εκπαίδευση κλπ.) αλλά και σοβαρά ηθικά και κοινωνικά ζητήματα. Για αυτό πρέπει να θεσπιστούν νέες αρχές προστασίας του ατόμου και των τεσσάρων βασικών νευροδικαιωμάτων: τη γνωστική ελευθερία, την ψυχική ιδιωτικότητα, την ψυχική ακεραιότητα και την ψυχολογική συνέχεια. «Η τεχνητή νοημοσύνη πρέπει να αναβαθμίζει και όχι να υποβαθμίζει τους ανθρώπους», κατέληξε.
Η διδάσκουσα στους τομείς του δικαίου και της πολιτικής στο Τμήμα Διακυβέρνησης του Πανεπιστημίου Harvard, Δρ Ofrit Liviatan, στην ενδιαφέρουσα εισήγησή της με θέμα «Όταν οι μηχανές γίνονται τα νέα μαντεία: η αναγκαιότητα της ρύθμισης», υπογράμμισε ότι η ταχεία διάδοση της ΤΝ δημιουργεί σοβαρούς κινδύνους – εξάπλωση της παραπληροφόρησης, ενίσχυση της επιτήρησης, διακρίσεις μέσω αλγορίθμων, απώλεια θέσεων εργασίας, υπονόμευση της ιδιωτικότητας και της δημοκρατίας. «Η ΤΝ αφαιρεί το κάλυπτρο από τα μάτια της Θεάς της δικαιοσύνης, Θέμιδος, καθώς και το ξίφος της, και γι’ αυτό χρειαζόμαστε ειδική νομοθεσία», ανέφερε χαρακτηριστικά κι επεσήμανε ότι «ο νόμος της ΕΕ για την Τεχνητή Νοημοσύνη δεν έχει τεθεί ακόμη πλήρως σε ισχύ».
Ο καθηγητής Φιλοσοφίας και Θρησκευτικών Σπουδών Lenart Škof από το Κέντρο Επιστημών και Έρευνας Koper, ειδικός στους τομείς του αμερικανικού πραγματισμού, της ηπειρωτικής φιλοσοφίας και των ασιατικών φιλοσοφιών, εστίασε στο «μέλλον της ψυχής της ανθρωπότητας», υποστηρίζοντας ότι «η ανθρώπινη συνείδηση θεμελιώνεται πρωτίστως στο “αίσθημα του να είσαι ζωντανός”» και όχι στην επεξεργασία πληροφοριών. Η αναπνοή, πρόσθεσε, αποτελεί θεμελιώδη αρχή της ζωής, της ενσυναίσθησης, της δημιουργικότητας και της πνευματικότητας, στοιχεία που δεν μπορούν να αναχθούν σε αλγορίθμους. «Δεν αρκεί η τεχνητή νοημοσύνη να μας κάνει πιο αποδοτικούς· πρέπει επίσης να συμβάλει στη δημιουργία μιας παγκόσμιας ανθρώπινης κοινότητας».
Ο πολυβραβευμένος, διεθνώς αναγνωρισμένος φιλόσοφος Markus Gabriel, κάτοχος της Έδρας Γνωσιολογίας, Νεότερης και Σύγχρονης Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Βόννης, μίλησε για την «ανθρώπινη υπόσταση στην εποχή της ΤΝ– Τι μας αποκαλύπτει για τον εαυτό μας ο μαγικός καθρέφτης της ΤΝ», ξεκινώντας με αναφορά στο δελφικό «γνῶθι σαυτόν», θεμέλιο της ανθρώπινης αυτογνωσίας -«γνώρισε τον εαυτό σου», ποιος είσαι, τι μπορείς να κάνεις, ποια είναι τα όριά σου… Για τον καθηγητή, η ΤΝ είναι ο «μαγικός καθρέφτης» μας. Τα τεχνητά νευρωνικά δίκτυα (σ.σ. υπολογιστικά μοντέλα σχεδιασμένα σύμφωνα με τον τρόπο λειτουργίας του ανθρώπινου εγκέφαλου) άλλαξαν ριζικά την πορεία της, όμως αντανακλούν τη γνώση και την εμπειρία μας, αλλά και τις προκαταλήψεις και τα λάθη μας. Δεν τα αναπαράγει μηχανικά, αλλά τα επεξεργάζεται σε ένα πολύπλοκο σύστημα που μπορεί να δημιουργεί νέους συνδυασμούς πληροφοριών και να αλληλεπιδρά με τον χρήστη. Για αυτό μπορεί να αποτελέσει πολύτιμο εργαλείο γνώσης, αρκεί να μην υποκαταστήσει ποτέ την ανθρώπινη κρίση.
Ο αστροφυσικός και διαστημικός επιστήμονας Abraham (Avi) Loeb, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Harvard, ένας από τους πλέον προβεβλημένους αλλά και αμφιλεγόμενους αστροφυσικούς στον δημόσιο διάλογο για την εξωγήινη ζωή και νοημοσύνη, μίλησε για «Τα πλεονεκτήματα της εξωγήινης νοημοσύνης έναντι της ΤΝ». Υποστήριξε την αναζήτηση εξωγήινης νοημοσύνης παράλληλα με την ανάπτυξη της ΤΝ, τόνισε την σημασία μιας ανοιχτής στάσης απέναντι στο ενδεχόμενο εξωγήινης ζωής και επισήμανε ότι οι τελευταίες εξελίξεις έχουν ήδη αλλάξει το νόημα του να είσαι άνθρωπος. «Ζούμε ήδη σε μια πραγματικότητα όπου η ΤΝ χειραγωγεί τους ανθρώπους», υπογράμμισε, εκτιμώντας ότι η πιθανή συνάντηση τόσο με την τεχνητή όσο και με την εξωγήινη νοημοσύνη κατά την επόμενη δεκαετία, θα αμφισβητήσει την κεντρική θέση του ανθρώπου στο σύμπαν. «Το σωστό όραμα δεν πρέπει να περιορίζεται σε κοντινούς «βράχους» όπως η Σελήνη ή ο Άρης, αλλά στο να γίνουμε ένα διαστρικό είδος», κατέληξε, επισημαίνοντας ωστόσο ότι «πρέπει να ενεργούμε με αίσθημα κοσμικής ταπεινότητας».
Στο συμπόσιο παρευρέθηκε διαδικτυακά και ο διακεκριμένος καθηγητής Κοσμολογίας και Αστροφυσικής του Cambridge Martin Rees, από τις κορυφαίες διεθνώς αυθεντίες για το μέλλον της ανθρωπότητας. Ο -και βασιλικός αστρονόμος- λόρδος Rees, μίλησε για «Το μέλλον μας στο διάστημα» χαρακτηρίζοντας τον 21ο αιώνα μοναδικό, καθώς για πρώτη φορά ο άνθρωπος μπορεί να επηρεάσει καθοριστικά το μέλλον της ζωής στον πλανήτη και ενδεχομένως πέρα από αυτόν. Οι εξελίξεις στη βιοτεχνολογία, την ΤΝ, τη ρομποτική, δημιουργούν πρωτοφανείς ευκαιρίες αλλά και κινδύνους –για αυτό η πρόοδος πρέπει να συνοδεύεται από παγκόσμιες ρυθμίσεις. «Ίσως βρισκόμαστε κοντά στο τέλος της φυσικής δαρβινικής εξέλιξης», είπε, και καλό θα είναι «να γίνουμε “καλοί πρόγονοι”, ενισχυμένοι από την τεχνολογία του 21ου αιώνα, αλλά καθοδηγούμενοι από αξίες που η επιστήμη από μόνη της δεν μπορεί να προσφέρει». Υπογράμμισε ότι η αναζήτηση εξωγήινης ζωής και η πιθανότητα μη βιολογικών μορφών νοημοσύνης ανοίγουν νέα κοσμολογικά ερωτήματα, όμως «είναι επικίνδυνη αυταπάτη να πιστεύει κανείς ότι το διάστημα προσφέρει μια διέξοδο από τα προβλήματα της Γης». Αυτή η «ανοιχτόχρωμη μπλε κουκκίδα» -η Γη- αποτελεί το περιβάλλον διαβίωσής μας, είναι ένα ξεχωριστό, ίσως και μοναδικό μέρος. «Υπάρχει εδώ και 45 εκατομμύρια αιώνες – και το πιθανό μέλλον της είναι ακόμη πιο μακρύ…», κατέληξε.
Ο Παναγιώτης Ροϊλός, καθηγητής Ελληνικών Σπουδών και Συγκριτικής Κριτικής Θεωρίας και Γραμματολογίας, κάτοχος της Έδρας «Γιώργος Σεφέρης» στο Harvard, στην ομιλία του «Η πολιτική του διαστήματος και το μέλλον της ανθρωπότητας», ανέφερε ότι στο πλαίσιο του «νεομεσαιωνικού μετακαπιταλισμού» ο ανταγωνισμός μεταφέρεται πλέον και στο διάστημα που ανέκαθεν αποτελούσε πεδίο πολιτικής, οικονομικής και στρατιωτικής αντιπαράθεσης. Παρά τις διεθνείς διακηρύξεις περί ειρηνικής συνεργασίας, οι εθνικές στρατηγικές και η στρατιωτικοποίηση του διαστήματος αποκαλύπτουν ότι η λογική της Realpolitik (σ.σ. άσκηση πολιτικής με βάση το συμφέρον και την ισχύ, όχι την ιδεολογία ή την ηθική), μεταφέρεται και στο διάστημα. «Το πιο σημαντικό ερώτημα παραμένει: σε ποιον πρέπει να ανήκει το διάστημα, ή, εν τέλει, αν πρέπει να τίθεται θέμα ιδιοκτησίας του», αναρωτήθηκε. Η εξερεύνηση του, σημείωσε, δεν θα πρέπει να υπονομεύει την προστασία της Γης ούτε να αναπαράγει τις συγκρούσεις του πλανήτη, αλλά να υπηρετεί την ανθρωπότητα. Κρίσιμο ερώτημα παραμένει αν το διάστημα θα αποτελέσει ακόμη μία αρένα ανταγωνισμού, κυριαρχίας και εκμετάλλευσης, καθώς «η ανθρώπινη ιστορία δείχνει ότι η σχισμογένεση, η διαίρεση και η σύγκρουση διαμόρφωσαν το παρελθόν, κυριαρχούν στο παρόν μας και φαίνεται πως θα διαμορφώσουν και το πιθανό διαστημικό μέλλον του είδους μας», τόνισε.
Δρ Σταμάτιος Κριμιζής: «Είμαστε επιβάτες του διαστημόπλοιου Γη»
Παρών στο συμπόσιο και ο σπουδαίος αστροφυσικός Σταμάτης Κριμιζής, ο πρωτοπόρος διαστημικός επιστήμονας με το τεράστιο έργο που ξεκίνησε από το Βροντάδο της Χίου στα 18 του χρόνια για να κατακτήσει όχι τον κόσμο αλλά το διάστημα. «Μπορεί τελικά να υπάρξει κάποιο συμπέρασμα για το μέλλον της ανθρωπότητας κ. Κριμιζή;» δεν άντεξα να μην τον ρωτήσω μέσα στο λεωφορείο της επιστροφής στην Αθήνα.
«Στην ομιλία μου, αν θυμάστε», μου είπε, «έκανα ένα σχόλιο για το θέμα “το μέλλον της ανθρωπότητας” και θυμήθηκα τον Αμερικανό θυμόσοφο Yogi Berra (σ.σ. Γιόγκι Μπέρα, θρυλικός παίκτης του μπέιζμπολ), ο οποίος έπαιζε στους New York Yankees, αλλά ήταν πολύ φημισμένος και για τα αποφθέγματά του, τα οποία ήταν πάντοτε αμφίλογα. Είχε πει λοιπόν ότι είναι δύσκολο να κάνει κανείς προβλέψεις, ειδικά για το μέλλον («It’s tough to make predictions, especially about the future»). Δηλαδή, είναι θέματα τα οποία πρέπει να συζητάμε, αλλά τα συμπεράσματα είναι πάντοτε φοβερά αβέβαια -και έχω την ίδια άποψη στην προκειμένη περίπτωση. Νομίζω ότι το εξέφρασε στη δική του εισήγηση και ο κ. Μαντζαβίνος (σ.σ. ο Καθηγητής Φιλοσοφίας Χρυσόστομος Μαντζαβίνος και ο ομότιμος καθηγητής Ψυχιατρικής του ΕΚΠΑ, Λάμπης Παπαγεωργίου συμμετείχαν επίσης στην Στρογγυλή Τράπεζα), ο οποίος είπε ότι “νομίζω ότι είναι πιο σημαντικό να συζητούμε για τα θέματα τα οποία έχουμε τώρα και το εγγύς μέλλον παρά να προσπαθούμε να δούμε το απώτερο μέλλον”. Και δεν υπάρχει ας πούμε καλύτερη αναλογία κατά κάποιο τρόπο από την εποχή του διαστήματος, η οποία ξεκίνησε το 1957 και όλοι είχαν τρομοκρατηθεί για το τι θα συμβεί, ότι θα καταστραφεί ο κόσμος κλπ. κλπ. Και αποδεικνύεται ότι έχουμε μόνο θετικές “επιπτώσεις” του διαστήματος που χρησιμοποιούμε καθημερινά. Έχει ανεβάσει το επίπεδο της ζωής του πολίτη, του κόσμου γενικά -μόνο καλά πράγματα έχουμε…», τόνισε και συνέχισε μιλώντας για την καταστροφή που έχει προκαλέσει ο ίδιος ο άνθρωπος στον πλανήτη Γη: «Εμείς είμαστε επιβάτες του διαστημόπλοιου Γη κι αν καταστρέψουμε τη Γη πάει το ανθρώπινο είδος. Δεν υπάρχουν επιλογές για να τα μαζέψουμε και να πάμε κάπου αλλού. Δεν υπάρχει Κιβωτός του Νώε για να μας πάει π.χ. στον Άρη ή κάπου αλλού. Yπό αυτό το πρίσμα λοιπόν δεν μπορούμε να πούμε πάρα πολλά για την Τεχνητή Νοημοσύνη, γιατί μπορεί να είναι απολύτως ευεργετική. Ότι θα τη χρησιμοποιήσουν ορισμένοι bad actors που λένε, είναι δεδομένο. Αυτό γίνεται σε όλους τους τομείς. Οπότε και η τεχνολογία έχει και χρήστες οι οποίοι τη χρησιμοποιούν για παράνομες δραστηριότητες».
Επικεφαλής ερευνητής σε μερικά από τα σπουδαιότερα διαστημικά προγράμματα της NASA (όπως τα Voyagers 1 & 2), δημιουργός οργάνων που έχουν χρησιμοποιηθεί στα ταξίδια στο ηλιακό μας σύστημα, με αστεροειδή που πήρε τιμητικά το όνομά του και χιλιάδες άλλα επιτεύγματα που δεν χωρούν σε μια σελίδα, εκπλήσσει με την απλότητα που μιλάει, όπως και με την σεμνότητά του. Κι αν δεν ρωτήσω τον άνθρωπο που όταν ξεκίνησε την διαδρομή του, δεν υπήρχε καν, όπως λέει, «το διάστημα» -η σκέψη, η ανακάλυψη, το ταξίδι-, και νιώθει τυχερός που το έζησε, ποιον θα ρωτήσω αν υπάρχει πιθανότητα εξωγήινης ζωής, ακόμη κι αν το ανέφερε ξεκάθαρα στην ομιλία του; «Τα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι η ύπαρξη νοήμονος ζωής αλλού στο Σύμπαν είναι πολύ πιθανή, καθώς υπάρχουν δισεκατομμύρια πλανήτες με συνθήκες παρόμοιες με της Γης. Ωστόσο, οι τεράστιες αποστάσεις καθιστούν εξαιρετικά δύσκολη την επικοινωνία ή την επιβεβαίωση της ύπαρξής της, γι’ αυτό η διατήρηση της ζωής στη Γη παραμένει ύψιστη προτεραιότητα», είπε. Αλλά έχω ανάγκη να το ακούσω ξανά: «Ναι, υπάρχει όπως είπα. Πιστεύω ότι υπάρχει, βάσει των στατιστικών. Το θέμα είναι ότι δεν θα το μάθουμε ποτέ…», απαντά.
Κι όπως μου επισημαίνει ο Ανδρέας Γκόφας: «Ο τρόπος που μιλά, η σεμνότητα με την οποία συναναστρέφεται άγνωστους ανθρώπους, η διάθεση που έχει να μαθαίνει, να μοιράζεται, να διασκεδάζει τη ζωή, ήταν ωραίο μάθημα για μένα αυτό το διήμερο. Αλλά και ο ίδιος ο κύριος Κριμιζής νομίζω είναι ένα δείγμα εκείνου που βιώσαμε και από τους άλλους ομιλητές. Δηλαδή, παρότι είναι ιδιαίτερα επιδραστικοί, όπως θέλουμε να λέμε για μεγάλα ονόματα της παγκόσμιας ακαδημαϊκής σκηνής, είναι άνθρωποι πολύ απλοί στην καθημερινότητά τους. Το ανθρώπινο στοιχείο είναι αναπόφευκτα σημαντικό σε μία συζήτηση, ιδιαίτερα όταν η συζήτηση λαμβάνει χώρα στους Δελφούς, υπό την έννοια ότι οι Δελφοί αναδεικνύουν ότι η γνώση προκύπτει μέσα από τη συνάντηση, δεν έρχεται προκατασκευασμένη… Με εκδηλώσεις σαν κι αυτές και την ατμόσφαιρα που δημιουργούν, νιώθω, ας μην πω υπερήφανος, αλλά, εν πάση περιπτώσει, χαρούμενος του ότι το Κέντρο συνεχίζει την αποστολή τού να κρατά ζωντανή την παράδοση που εκπροσωπούν οι Δελφοί. Δεν είναι εύκολο πράγμα, αλλά ένα “βάρος” που αισθανόμαστε όλοι στις πλάτες μας. Δεν είναι εύκολο να είσαι οικονόμος -γιατί τίποτα παραπάνω από αυτό δεν είμαστε- μιας τόσο πλούσιας διανοητικής και συμβολικής παράδοσης. Αλλά στιγμές, σαν κι αυτές, μας βοηθάνε να νιώθουμε ότι όντως την υπηρετούμε κάπως, ούτως ώστε να την παραδώσουμε στους επόμενους».
Σήμερα στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών, φάρο πολιτισμού, διανόησης και δημιουργίας, τόπο ανταλλαγής ιδεών, σταυροδρόμι συνάντησης διαφορετικών πολιτισμών και επιστημονικών πεδίων πάνω στα μεγάλα ερωτήματα της εποχής μας, ξεκινά η 8η περίοδος της Δελφικής Ακαδημίας Ευρωπαϊκών Σπουδών. Προπτυχιακοί και μεταπτυχιακοί φοιτητές και υποψήφιοι διδάκτορες Ελληνικών και ξένων πανεπιστημίων θα πάρουν μέρος μέχρι το τέλος Ιουλίου σε δωρεάν διεπιστημονικά σεμινάρια με καθηγητές από Πανεπιστήμια όπως το Cornell και το Harvard.
Του χρόνου συμπληρώνονται 100 χρόνια από τις Δελφικές Εορτές του Σικελιανού και 50 χρόνια από την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών (του οποίου το ανακαινισμένο, με εξαιρετικές σύγχρονες υποδομές, Συνεδριακό Κέντρο, θα βρίσκεται ήδη σε πλήρη λειτουργία). «Για εμάς, αυτό δεν είναι απλώς μια επέτειος. Είναι μια στιγμή επανεκκίνησης», όπως είχε πει σε παλαιότερη ομιλία του ο Ανδρέας Γκόφας.
Και είναι πραγματικά απογοητευτικό μέσα σε όλα αυτά τα υπέροχα, εκεί όπου η αρχαιότητα συναντά την οικουμενικότητα, στον ομφαλό της Γης, η πόλη των Δελφών να απέχει τόσο από το να αποτελεί υπόδειγμα σύγχρονου τουριστικού κέντρου. Το μεσημέρι ερημιά, τα μαγαζιά κλειστά, τα περισσότερα ξενοδοχεία αφημένα στην τύχη τους, ανυπαρξία φαναριού ή μονοδρόμησης στους θεόστενους δρόμους της αμφιθεατρικής πόλης, ένα και μοναδικό βραδινό ταξί που δεν θα βρεις μετά τις 11 ούτε Σάββατο βράδυ! Όμως η μεγαλύτερη απογοήτευση όλων είναι να βγαίνεις Κυριακή πρωί από το ξενοδοχείο και να βλέπεις βουνό τα σκουπίδια στους κάδους, δίπλα σε ψηλά ξερά χόρτα (!!), αν είναι δυνατόν, εν μέσω αντιπυρικής περιόδου… μια μαύρη κηλίδα μέσα σε αυτό το πανέμορφο πράσινο τοπίο! Αναρωτιέμαι τι απάντηση έχει να δώσει ο δήμαρχος σε αυτό;
Έλληνες και ξένοι καλεσμένοι, επιστήμονες, καλλιτέχνες, απλοί τουρίστες, θα βρεθούν εκεί του χρόνου σε διάφορες εκδηλώσεις και γιορτασμούς. Η πόλη των Δελφών θα τους υποδεχθεί και θα τους φιλοξενήσει με τον ίδιο τρόπο που υποδέχθηκε φέτος εμάς;
——
Οι Τέταρτοι Δελφικοί Διάλογοι, «Το Σύγχρονο Μαντείο των Δελφών: Το μέλλον της ανθρωπότητας», τελέστηκαν υπό την αιγίδα της Α.Ε. του Προέδρου της Δημοκρατίας Κωνσταντίνου Αν. Τασούλα και πραγματοποιήθηκαν χάρη στις γενναιόδωρες χορηγίες της Eurobank και του Κοινωφελούς Ιδρύματος Ιωάννη Σ. Λάτση, στην υποστήριξη του Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστοπούλου και της Eurolife καθώς και του @blod.gr, την ηλεκτρονική βιβλιοθήκη διαλέξεων του Ιδρύματος Μποδοσάκη.
