Η Κίνηση Χειραφέτησης Αναπήρων «Μηδενική Ανοχή» δημοσιοποίησε τη φωτογραφία του 20χρονου Θοδωρή Ζαβραδινού Καράμπαμπα, με τη συναίνεση της οικογένειάς του, επισημαίνοντας πως στόχος είναι να διατηρηθεί ζωντανή η μνήμη του και να αναδειχθεί το αίτημα για αξιοπρέπεια και δικαιοσύνη (Βασίλης Παπαδόπουλος / Eurokinissi)
Τα επικίνδυνα τέρατα, στα παλιά παραμύθια, κατοικούσαν πάντα στα πιο σκοτεινά σημεία του χάρτη. Εκεί όπου η γνώση τρεμόπαιζε και παραχωρούσε τη θέση της στις σκιές. Το τέρας με το παραμορφωμένο πρόσωπο, τα μάτια που γυάλιζαν στο σκοτάδι και τα δόντια έτοιμα να κατασπαράξουν, ήταν πάντα βολικό, γιατί ζούσε μακριά. Και το μακριά έχει αυτό το προνόμιο: δεν σε υποχρεώνει ποτέ να το κοιτάξεις κατάματα.
Έτσι ήταν και το δικό μας τέρας. Κυκλοφορούσε ανάμεσά μας για μέρες ολόκληρες, χωρίς πρόσωπο, χωρίς όνομα, χωρίς σάρκα να το βαραίνει. Ανώνυμο. Ασχημάτιστο. Ήταν απλώς «ο 20χρονος στο Άργος», μια φράση άψογα ουδέτερη, τόσο άδεια, όσο κι ο τάφος που περίμενε ακόμη να σκάψουν γι’ αυτόν. Ένα περίγραμμα-φυλαχτό, στο οποίο μπορούσε ο καθένας μας να ράψει, με τη βελόνα του δικού του φόβου, ό,τι τέρας χρειαζόταν να δει.
Γιατί όσο ένας νεκρός δεν έχει όνομα, δεν είναι ακόμα άνθρωπος. Είναι απλώς μια στατιστική εκκρεμότητα που περιμένει να της δώσουμε νόημα, ένα άδειο δωμάτιο όπου η εξουσία μπορεί να μετακομίσει τις δικές της δικαιολογίες με άνεση, δίχως να την ενοχλούν τα άλλα έπιπλα. Γιατί ένας νεκρός χωρίς όνομα, μπορεί να γίνει οτιδήποτε χρειαζόμαστε να είναι. Μπορεί να γίνει επικίνδυνος. Μπορεί να γίνει απειλή. Μπορεί να γίνει η δικαιολογία που έψαχνε ένα χέρι για να ελαφρύνει η πίεση στη σκανδάλη.
Κι ύστερα κάποιος (από την Κίνηση Χειραφέτησης Αναπήρων «Μηδενική Ανοχή»), με μια γενναιότητα που θα έπρεπε να ντρεπόμαστε που χρειάστηκε, μάς έδειξε τη φωτογραφία του 20χρονου, σαν ξαφνικό φως που πέφτει στα συντρίμμια και αποκαλύπτει πως ό,τι φανταζόμασταν ερείπιο, ήταν -στην πραγματικότητα- σπίτι. Ένα αγόρι είκοσι χρονών με μαγιό και μάτια που δεν είχαν προλάβει να δουν αρκετά από τον κόσμο ώστε να αξίζουν τον φόβο που αυτός τού επεφύλασσε. Ο Θοδωρής Ζαβραδινός-Καραμπαμπάς έπαψε να είναι σκιά. Το τέρας απέκτησε πρόσωπο. Και το πρόσωπο αυτό, δυστυχώς για όσους είχαν ήδη προαποφασίσει τι ήθελαν να δουν, δεν έμοιαζε με τίποτα άλλο εκτός από παιδί. Και τα παιδιά, όσο κι αν βολεύει το αντίθετο, δεν χωρούν εύκολα στον ρόλο του τέρατος.
Το τέρας, βλέπετε, δεν χρειάζεται ποτέ φωτογραφία. Ζει καλύτερα δίχως πρόσωπο στο σκοτάδι της φαντασίας μας. Έχει ανάγκη από αυτό το σκοτάδι, όχι επειδή είναι εκεί ισχυρότερο, αλλά επειδή δεν χρειάζεται να λογοδοτήσει για τη μητέρα του, τον αυτισμό του και τον τρόμο κάποιας προηγούμενης τραυματικής εμπειρίας που ίσως έκανε ένα παιδί να τρέξει μπροστά σε ένα μπλόκο σαν να τον κυνηγούσε ξανά ο ίδιος εφιάλτης.
Το τέρας είναι χρήσιμο σε κάθε εξουσία ακριβώς επειδή είναι κενό. Χωράει μέσα του κάθε άλλοθι που επιστρατεύει μια στολή για να νιώσει υποφερτή.
Το πραγματικό τέρας ωστόσο δεν χρειάστηκε να κρυφτεί ποτέ πίσω από μια φωτογραφία. Δεν χρειάστηκε καν να προσποιηθεί το ανθρώπινο. Στάθηκε στο φως της μέρας με σήμα στο στήθος και βεβαιότητα στο βλέμμα. Με τη γαλήνη εκείνου που ξέρει πως δεν θα λογοδοτήσει ποτέ σε κανέναν. Και την ώρα που ένα παιδί χαροπάλευε στο χώμα, πρόφερε μια λέξη πιο θανατηφόρα κι από 21 σφαίρες. Γιατί οι σφαίρες σκοτώνουν μια φορά, ενώ αυτή δολοφονεί κάθε που την ξαναλέμε, ακόμα και για να την καταδικάσουμε. Μια λέξη που περιγράφει γλαφυρά τι είδους τέρας κρύβουμε μέσα μας.
Είναι η ίδια λέξη-καταπακτή που ανοίγει κάτω από τα πόδια ενός ανθρώπου, ακριβώς τη στιγμή που χρειάζεται να τον κρατήσουν όρθιο. Η ίδια λέξη που ακούγεται σε κάθε μπλόκο, σε κάθε λιμάνι, σε κάθε σκοτεινή γωνιά όπου κάποιος αποφασίζει προτού καν προλάβει να δει έναν άνθρωπο, ποια εθνικότητα τού αναλογεί στη νεκρώσιμη ακολουθία.
Υπάρχει άλλωστε μια αλυσίδα αθόρυβη που συνδέει όλα τα σφαγεία της Ιστορίας, από τα μεγάλα ως τα μικρά και από τα επίσημα ως τα ανεπίσημα. Πρώτα σού αφαιρούν το όνομα. Μετά σού κολλούν μια ταμπέλα στη θέση του. Και μόνο όταν έχεις πάψει πια να είσαι άνθρωπος στα μάτια τους, επιτρέπεται να σε πυροβολήσουν χωρίς να τρέμει το χέρι. Το δάχτυλο στη σκανδάλη δεν χρειάζεται θάρρος. Χρειάζεται μόνο λίγη λήθη, καλά καλλιεργημένη.
Τραγική ειρωνεία; Ακόμα ένα κακό αστείο της μοίρας; Μάλλον ανατριχιαστική επιβεβαίωση. Λίγες μέρες νωρίτερα, σε μια πύλη του Πειραιά απ’ όπου διαβαίνουν καθημερινά χιλιάδες τουρίστες με προορισμό το γαλάζιο των διακοπών τους, κάποιο χέρι αφαίρεσε οριστικά ένα μικρό εικονοστάσι. Ένα ταπεινό μνημείο, στημένο στη μνήμη ενός άλλου νέου ανθρώπου με αναπηρία που δεν πρόλαβε ποτέ να επιβιβαστεί στο πλοίο, γιατί κάποιοι θεώρησαν πως ο δικός του χρόνος στη ζωή ήταν λιγότερο πολύτιμος από την ώρα αναχώρησης.
Το εικονοστάσι για τον Αντώνη Καρυώτη (ο οποίος δολοφονήθηκε στις 5 Σεπτεμβρίου 2023, όταν μέλη του πληρώματος του επιβατηγού Blue Horizon τον απώθησαν βίαια, στην προσπάθειά του να επιβιβαστεί στο πλοίο, με αποτέλεσμα να πέσει στο νερό) είχε ήδη βανδαλιστεί πολλές φορές πριν σβήσει οριστικά το καντήλι του. Σαν να μην αρκούσε που έφυγε κυνηγημένος. Έπρεπε να πεθάνει και η ανάμνησή του — να μην μείνει ούτε ένα κεράκι αναμμένο εκεί όπου θα μπορούσε να θαμπώσει, έστω για μια στιγμή, την ανυπομονησία κάποιου περαστικού που βιάζεται για το φέρι του.
Γιατί υπάρχουν ένστολοι που βγαίνουν στον δρόμο για να εξασκήσουν τη σκοποβολή τους σε όσους η κοινωνία έχει ήδη καταδικάσει, βουβά και αμετάκλητα, σε μια ζωή δίχως δικαίωμα πένθους στο τέλος της. «Γύφτοι», «Τουρκαλάδες, «ανάπηροι». Εύκολες λείες, αιώνια κατατρεγμένα θηράματα με προκαθορισμένη τύχη. Δεν χρειάζονται άδεια, δεν περιμένουν εντολή, δεν συμβουλεύονται κανέναν νόμο. Κάποιοι τολμούν να τους αποκαλούν αρρώστια της κοινωνίας, σαν να πρόκειται για κακό που ξεπήδησε μόνο του από το πουθενά, χωρίς χέρι να το καλλιεργήσει και συνείδηση να το θρέψει. Λες κι ο ρατσισμός φύτρωσε μέσα τους σαν αγριόχορτο, κι όχι σαν σπόρος που φροντίσαμε εμείς, γενιά με γενιά, να ποτίζεται επιμελώς, ραντίζοντάς τον με δηλητήριο.
Ας μη γελιόμαστε όμως. Η ένταση της οργής μας όχι μόνο ξεθύμανε γρήγορα, αλλά για ακόμα μια φορά ήταν τόσο επιδερμική που «πνίγηκε» από το «καλά του έκαναν», το «γιατί οδηγούσε αφού ήταν αυτιστικός;» και την «περιττή προφυλάκιση των αστυνομικών που έκαναν το καθήκον τους» που ακούστηκαν από επώνυμους κι ανώνυμους.
Το θύμα ήταν άλλωστε ένα «αναλώσιμο» και προβληματικό παιδί με αναπηρία που έβγαλαν από τη μέση τα κομάντα των ΟΠΚΕ και όχι κάποιος που η κοινωνία μας αναγνωρίζει σαν δικό της, εγκρίνει και οικειοποιείται με άνεση. Το μέτρο του θρήνου μας είναι ανάλογο με το πόσο μοιάζει ο νεκρός στο είδωλο που αντικρίζουμε στον δικό μας καθρέφτη.
Αυτή είναι ίσως η πιο άβολη κληρονομιά που μας άφησε ο Θοδωρής, χωρίς να το θέλει, χωρίς καν να προλάβει να ζήσει αρκετά για να την καταλάβει ο ίδιος: πως το τέρας δεν ήταν ποτέ αυτός. Το τέρας ήταν η ευκολία με την οποία αποφασίσαμε πως κάποιες ζωές γεννιούνται με ημερομηνία λήξης νωρίτερα από άλλες. Πως υπάρχουν ζωές πρώτης θέσης κι αναλώσιμο απόθεμα, πρόθυμο να θυσιαστεί στον βωμό της τάξης, της ασφάλειας, της «επιχειρησιακής ετοιμότητας» — λέξεις τόσο στείρες, όσο κι ο τόπος όπου έπεσε νεκρός.
Το πρόσωπό του, κάποιοι υποστηρίζουν, θα μας στοιχειώνει, τουλάχιστον για χρόνια. Μακάρι να είναι αλήθεια και να μην γίνει ακόμα ένα φάντασμα για όσο διαρκεί η μνήμη ενός καλοκαιριού, πριν έρθει το επόμενο θύμα να πάρει σιωπηλά τη θέση του στην ουρά της αδηφάγας λήθης. Μια ουρά που μόνο μεγαλώνει.
Το πραγματικό τέρας δεν χρειάζεται ποτέ να κρυφτεί σε σπηλιές, ούτε να σχεδιαστεί στην άκρη κανενός χάρτη. Αρκεί να φορέσει στολή, να μιλήσει τη γλώσσα της τάξης, να χαμογελάσει ίσως σε καμιά κάμερα, και να περιμένει υπομονετικά — τόσο υπομονετικά όσο μόνο η ατιμωρησία διδάσκει — να ξεχάσουμε ξανά το όνομα του Θοδωρή, όπως έγινε με του Αντώνη…
Ώσπου να μάθουμε, επιτέλους, πως τα τέρατα δεν κατοικούν ποτέ μακριά. Τριγυρνούν ανάμεσά μας με σήμα στο πέτο και πληκτρολόγιο στο χέρι. Το πιο τρομακτικό είναι πως μερικές φορές κατοικούν και μέσα μας, περιμένοντας μία μόνο λέξη για να ξεκλειδώσει την καλά κρυμμένη καταπακτή μας και να ξεχυθούν…
